Tư duy đổi mới là khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới
Ngày 4/10, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề "Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội", nhấn mạnh yêu cầu đưa đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển trong mọi ngành, mọi lĩnh vực và trong toàn xã hội.
Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia là sự kiện chính trị - xã hội quan trọng, khẳng định quyết tâm và cam kết mạnh mẽ của Đảng, Nhà nước trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo toàn dân, toàn diện, đưa các cơ chế, chính sách về đổi mới sáng tạo vào thực tiễn để đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực quan trọng cho phát triển đất nước nhanh và bền vững. Đây cũng là dịp để các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia trong và ngoài nước hội tụ, chia sẻ, kết nối tri thức, công nghệ, nguồn lực qua đó góp phần phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia.
Phát biểu khai mạc ngày hội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân mở đầu bằng một luận điểm đơn giản: "Khi nói đến đổi mới sáng tạo, chúng ta thường nghĩ đến những phát minh, công nghệ hiện đại hay doanh nghiệp khởi nghiệp. Hôm nay, tôi muốn bắt đầu từ điều gần gũi hơn, cũng là điều khởi nguồn cho những thay đổi ấy: tư duy đổi mới.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu khai mạc Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026. Ảnh: PV
Đó là khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới; đặt câu hỏi trước những điều tưởng như đã hiển nhiên; tìm cách làm tốt hơn và kiên trì biến ý tưởng thành giá trị thực tế. Khi còn công tác giảng dạy, tôi từng đề cập yêu cầu trang bị tư duy này cho người học: biết đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, làm khác, dám đối diện và tìm giải pháp vượt qua thách thức. Hôm nay, tôi thấy yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết đối với mỗi chúng ta".
Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhận định, tư duy lối mòn thường bắt đầu bằng những câu nói rất quen: trước nay vẫn làm như vậy; chưa có tiền lệ; hãy chờ đủ điều kiện. Tư duy đổi mới bắt đầu bằng những câu hỏi: Có cách nào tốt hơn? Điều kiện nào cần tạo ra? Chúng ta có thể bắt đầu từ đâu?
Với cá nhân, lối mòn khiến chúng ta ngừng học hỏi. Với tổ chức, lối mòn khiến kinh nghiệm trở thành khuôn cứng. Với quốc gia, lối mòn có thể làm chậm những quyết định chiến lược, khiến cơ hội phát triển đi qua.
Bộ trưởng Bộ KH&CN đưa ra những ví dụ cụ thể:
Nokia từng giữ vị thế dẫn đầu thị trường điện thoại di động, nhưng đã đánh mất vị thế ấy trong làn sóng điện thoại thông minh. Câu chuyện này gợi một bài học: thành công trong quá khứ không bảo đảm khả năng thích ứng trong tương lai.
Ở chiều ngược lại, DeepSeek cho thấy sức mạnh của việc tìm kiếm cách tiếp cận mới. Những nghiên cứu của họ về học tăng cường đã mở thêm hướng phát triển năng lực suy luận của trí tuệ nhân tạo. Từ đó, chúng ta có thể rút ra một nhận xét: cạnh tranh công nghệ còn là cạnh tranh về chất lượng câu hỏi, phương pháp nghiên cứu và khả năng thử nghiệm.
Đáng chú ý, việc DeepSeek công bố mở mô hình để cộng đồng cùng sử dụng và phát triển tiếp còn gợi mở một tư duy mới: chia sẻ tri thức, huy động trí tuệ cộng đồng để tăng tốc đổi mới và tạo ra giá trị lớn hơn.
"Hai câu chuyện, ở hai thời điểm khác nhau, cùng đặt ra một yêu cầu: phải biết tự đổi mới ngay khi mình đang thành công, và dám tìm lối đi khi điều kiện còn hạn chế", Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân chia sẻ.
Ở tầm quốc gia, Singapore là một minh họa rõ nét. Thiếu nước từng là một thách thức sống còn. Bằng tầm nhìn dài hạn và sự kiên trì đầu tư công nghệ, Singapore phát triển NEWater, xử lý nước đã qua sử dụng thành nguồn nước có thể tái sử dụng. Một giới hạn của tự nhiên đã trở thành động lực tìm kiếm giải pháp.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng luôn nhấn mạnh vai trò động lực của đổi mới sáng tạo, yêu cầu tự chủ công nghệ cốt lõi và sự đồng hành giữa đổi mới công nghệ với đổi mới thể chế. Đây là những gợi mở đáng chú ý: muốn giải phóng sức sáng tạo, phải đồng thời tạo điều kiện cho con người, công nghệ và cách thức tổ chức cùng tiến lên.
Tư duy đổi mới phải trở thành năng lực hành động trong toàn xã hội
Ông Vũ Hải Quân chia sẻ, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đất nước đang xác lập những định hướng lớn cho kỷ nguyên phát triển mới. Việc đặt vấn đề xây dựng tầm nhìn phát triển trong 100 năm tiếp theo thể hiện trách nhiệm với tương lai lâu dài của dân tộc. Tầm nhìn ấy yêu cầu chúng ta vượt lên giới hạn của một nhiệm kỳ, suy nghĩ về những nền tảng phải xây dựng hôm nay để các thế hệ mai sau có thể tiến xa hơn. Yêu cầu ấy đòi hỏi tư duy đổi mới.
Theo ông Vũ Hải Quân, chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để sáng kiến ấy trưởng thành.
Tư duy đổi mới là Cuộc "sắp xếp lại giang sơn" mở ra yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu lực bộ máy và xây dựng nền quản trị gần dân, phục vụ nhân dân. Ý nghĩa của sự thay đổi phải được thể hiện trong công việc giải quyết nhanh hơn, nguồn lực sử dụng hiệu quả hơn, cơ hội phát triển rộng mở hơn.
Tư duy đổi mới là mô hình phát triển Việt Nam được xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo là động lực chính. Đây là sự chuyển đổi căn bản về cách tạo ra năng lực phát triển của đất nước.
"Chúng ta phải tạo ra nhiều giá trị hơn bằng tri thức, năng suất và khả năng làm chủ công nghệ. Mỗi đồng vốn, mỗi nguồn tài nguyên, mỗi giờ lao động phải được sử dụng thông minh hơn. Để thực hiện những định hướng ấy, tư duy đổi mới phải trở thành năng lực hành động trong toàn xã hội", Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nói.
Chính phủ đã ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, khơi dậy khát vọng khởi nghiệp, tinh thần dám làm, chấp nhận rủi ro và khoan dung với thất bại. Theo ông Vũ Hải Quân, chiều sâu của một quốc gia khởi nghiệp nằm ở khả năng nuôi dưỡng sáng kiến và tạo cơ hội để sáng kiến ấy trưởng thành.
Một người trẻ có ý tưởng cần tìm được người hướng dẫn. Một nhóm nghiên cứu có công nghệ cần gặp được doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có sản phẩm mới cần có cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường. Tinh thần khởi nghiệp cũng cần hiện diện trong những tổ chức đã hoạt động nhiều năm: luôn học hỏi, luôn tìm cơ hội mới, luôn sẵn sàng tự làm mới mình.
Bộ trưởng Bộ KH&CN đặt ra những yêu cầu cụ thể: Với mỗi người dân, tư duy đổi mới bắt đầu từ học tập suốt đời, chủ động tiếp cận công nghệ và cải tiến công việc hằng ngày. Một sáng kiến giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hay nâng cao chất lượng đều đáng được trân trọng.
Với mỗi doanh nghiệp, đổi mới cần trở thành một phần của chiến lược kinh doanh. Hãy bắt đầu từ bài toán thực tế của mình: năng suất ở đâu còn thấp, khách hàng cần gì, công nghệ nào có thể tạo ra giá trị mới. Đầu tư cho con người và nghiên cứu chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài.
Với mỗi tổ chức, trường đại học, viện nghiên cứu, cần xây dựng môi trường khuyến khích câu hỏi mới, lắng nghe ý kiến khác biệt và đánh giá ý tưởng bằng kết quả kiểm chứng. Người đứng đầu phải tạo điều kiện để người có sáng kiến được thử sức và chịu trách nhiệm.
Với mỗi bộ, ngành, địa phương, tư duy đổi mới phải thể hiện trước hết trong cách xây dựng và thực thi chính sách. Khi thực tiễn xuất hiện vấn đề mới, phải chủ động nghiên cứu, đề xuất cơ chế phù hợp. Khi người dân, doanh nghiệp gặp vướng mắc, phải xác định rõ ai giải quyết, khi nào hoàn thành và kết quả được đo bằng gì.
Bộ Khoa học và Công nghệ cũng phải bắt đầu từ chính mình: đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế; lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.
Một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Tầm nhìn trăm năm cần được bắt đầu bằng những quyết định đúng hôm nay. Khát vọng lớn cần được thực hiện bằng những công việc cụ thể, bền bỉ, có kết quả.
Tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 có không gian triển lãm, trải nghiệm và kết nối có sự tham gia của 150 gian hàng trong nước. Các diễn đàn chuyên đề được tổ chức để chia sẻ tri thức, kinh nghiệm, kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó có: Diễn đàn Tương lai khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Diễn đàn đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng; Diễn đàn Đổi mới sáng tạo các nước Tiểu vùng sông Mê Công mở rộng (GMS Innovation Forum), cùng một số hoạt động chuyên đề và kết nối khác.
