Cả nước đang vào mùa thi đại học - cao đẳng chuyên nghiệp. Không chỉ thí sinh thi mà có thể nói mỗi kỳ thi đại học - cao đẳng chuyên nghiệp hàng năm là cả nhà thí sinh cùng thi. Hiếm có một quốc gia nào có không khí thi cử như ở nước ta.
Con cháu trong phòng thi nhưng ngoài hàng rào trường thi, các vị phụ huynh người ngồi, người đứng chờ con cháu thi với tất cả những mệt mỏi của chờ đợi nhưng cũng đầy háo hức, hạnh phúc với ước mong, dự cảm và hy vọng tốt lành. Những hy vọng ấy không chỉ đơn giản ở chuyện mong con cháu thành đạt, vào đại học mà suy rộng ra là những hy vọng về tương lai của đất nước bắt đầu cụ thể từ mỗi gia đình có người tài giỏi cũng là quốc gia có thêm nguyên khí.
Không chỉ từng gia đình tham gia kỳ thi mà dường như cả nước cùng tham gia, chứng tỏ truyền thống của một dân tộc hiếu học. Những đội thanh niên tình nguyện “tiếp sức mùa thi” lo chỉ dẫn đường đi, chỗ trọ cho thí sinh và người thân đi theo thật cảm động. Nhiều ký túc xá và nhà trọ miễn phí chỗ ở, điện nước trong những ngày nóng nực theo đúng cả nghĩa đen và nghĩa bóng này chứng tỏ mối quan tâm của xã hội hy vọng về đội ngũ trí thức tương lai nói riêng và chất lượng nhân lực lao động nói chung của đất nước.
Áp lực mùa thi không chỉ đối với TS và gia đình mà còn cả với người không thi hoặc không có con cháu đi thi. Dễ thấy nhất là đối với cảnh sát giao thông. Những ngày này, các anh chị phải gồng hết sức mình để phân làn, phân tuyến từ xa để bảo đảm không tắc đường cho không một TS nào muộn thi. Ở Hà Nội đã có những hình ảnh đẹp khi cảnh sát giao thông tình nguyện chở thí sinh đến trường mà dân trìu mến gọi là “xe ôm miễn phí”. Đấy là tình người và còn là trách nhiệm với tương lai. Bên cạnh các anh còn thêm cả cảnh sát phường, dân phòng, thanh niên tình nguyện áo xanh..., tất cả vì thành công của cuộc tuyển chọn người giỏi hàng năm. Những tình cảm trước cuộc thi tìm trí thức, nhân lực lao động chất lượng cao trong tương lai này thật đáng trân trọng.
Những hình ảnh, những hành động đẹp dành cho TS trong mùa thi này cũng như những mùa thi trước chính là khát vọng, vốn là truyền thống của dân tộc về tương lai đất nước. Trước khát vọng đẹp đẽ ấy, không khỏi giật mình khi biết trong cuộc sống vẫn còn nhan nhản “bằng thật trình độ giả” và càng học cao, sự bằng thật trình độ giả càng nhiều. Dân chúng ai cũng biết là nước ta nhiều tiến sĩ nhất khu vực nhưng đề tài nghiên cứu hữu ích phục vụ đời sống hoặc công trình khoa học lọt vào các tạp chí thế giới chỉ bằng 1/5 quốc gia có số tiến sĩ ít hơn ta 5 lần. Và ngay trong kỳ thi này liệu có chuyện “chạy”?
Nhân kỳ thi năm nay đang diễn ra, điều đáng mừng là có đến 1/3 TS không tham gia dự thi mà các trường ĐH gọi là “thí sinh ảo”. Mừng trước hết những TS đăng ký nhưng không đi thi đã biết mình biết người, tự đánh giá được khả năng học tập của mình để biết từ chối chứ không đi thi để hy vọng “biết đâu trúng tuyển”! Khi lớp trẻ nhận ra được chính mình và biết từ chối không chỉ là chuyện tránh lãng phí tiền của, thời gian không cần thiết mà lớn hơn còn là hồng phúc của đất nước. Giá các quan chức cũng biết mình biết người, biết từ chối ghế hoặc từ chức như lớp trẻ thì chắc chắn hồng phúc đất nước còn dày hơn nhiều. Nhìn TS và gia đình TS quanh các trường thi bỗng chạnh lòng khi nghĩ khát vọng như thế nhưng mấy năm sau, liệu có ai được phục vụ đúng năng lực, không còn chuyện “người làm được thì không được làm còn người được làm thì không làm được” lên tới 30%. Tất nhiên, trong số TS bỏ thi có thể có nhiều trường hợp hoàn cảnh khó khăn đang rất cần sự quan tâm, giúp đỡ của cộng đồng.
Những trăn trở trên trong mùa thi năm nay với những bất cập vừa nêu có khác nào phản bội lại truyền thống hiếu học, niềm tin và khát vọng về nguyên khí quốc gia của cả một dân tộc.
Lê Quý