Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu (WAAW) là một chiến dịch toàn cầu nhằm nâng cao nhận thức và hiểu biết về kháng thuốc kháng sinh (AMR) và thúc đẩy hành động toàn cầu để giải quyết sự xuất hiện và lây lan của các bệnh nhiễm trùng kháng thuốc, được tổ chức hàng năm từ ngày 18 - 24/11.
WHO cảnh báo: AMR là mối quan ngại toàn cầu gây ảnh hưởng đến sức khỏe, hệ thống y tế và toàn xã hội
Trong y tế, các thuốc kháng vi sinh vật, bao gồm thuốc kháng sinh, kháng vi-rút, kháng nấm và kháng ký sinh trùng, là những loại thuốc được sử dụng để phòng ngừa và điều trị các bệnh truyền nhiễm ở người, động vật và thực vật.
Tuy nhiên, AMR đã xảy ra khi vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng không còn phản ứng với các loại thuốc này. Hệ quả của AMR là các bệnh nhiễm trùng trở nên khó điều trị hoặc không thể điều trị được, làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh, gây bệnh nặng, tàn tật và tử vong.
Với sức khỏe, AMR làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, đồng thời thu hẹp các lựa chọn điều trị cho bệnh nhân bị nhiễm trùng. Tình trạng này cũng làm tăng nguy cơ xảy ra biến chứng trong các thủ thuật y tế, phẫu thuật.
Với hệ thống Y tế, AMR làm tăng chi phí chăm sóc sức khỏe, chủ yếu do thời gian nằm viện kéo dài và nhu cầu chăm sóc đặc biệt cao hơn.
Với xã hội, AMR gây ảnh hưởng nặng nề hơn đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, làm giảm năng suất lao động của con người và xói mòn niềm tin của công chúng vào y học.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) dự báo, với mức độ hành động như hiện nay, tổng chi phí chỉ riêng cho việc điều trị các bệnh nhiễm khuẩn kháng thuốc sẽ lên tới 412 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2035, cùng với đó là thiệt hại về năng suất lao động lên tới 443 tỷ USD mỗi năm….
Nguyên nhân AMR bao gồm việc sử dụng kháng sinh không hợp lý; khả năng tiếp cận nước sạch, điều kiện vệ sinh và các biện pháp giữ gìn vệ sinh cá nhân còn hạn chế; công tác phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn tại các hộ gia đình, cơ sở chăn nuôi, cơ sở y tế và trang trại chưa được thực hiện đầy đủ; khả năng tiếp cận vắc xin, các phương pháp chẩn đoán và thuốc điều trị còn hạn chế; cùng với đó là sự thiếu nhận thức và thiếu thực thi các quy định pháp luật liên quan.

Kháng kháng sinh gây ảnh hưởng nặng nề hơn đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, làm giảm năng suất lao động của con người và xói mòn niềm tin của công chúng vào y học. Ảnh TL
Hiện nay, số lượng kháng sinh mới được phát triển để thay thế cho những loại đã mất tác dụng là quá ít, khiến các lựa chọn điều trị cho người bệnh nhiễm vi khuẩn kháng thuốc ngày càng trở nên khan hiếm.
Thực trạng AMR hiện nay là do việc sử dụng kháng sinh sai cách và quá mức, như dùng khi không cần thiết hoặc dùng sai loại, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng kháng sinh. Năm 2022, nhóm kháng sinh "tiếp cận" (access antibiotics), những loại được khuyến nghị là lựa chọn đầu tay cho hầu hết các bệnh nhiễm trùng phổ biến, chỉ chiếm khoảng một nửa (53%) tổng lượng kháng sinh được sử dụng cho con người trên toàn cầu.
Trong khi đó, nhóm kháng sinh "cần theo dõi, vốn tiềm ẩn nguy cơ kháng thuốc cao hơn, chiếm khoảng 45% tổng lượng sử dụng; tại gần một phần ba số quốc gia, tỷ lệ này thậm chí vượt quá 70%. Những con số này cho thấy khó đạt được mục tiêu toàn cầu, đến năm 2030, ít nhất 70% lượng kháng sinh sử dụng phải thuộc nhóm "tiếp cận".
Ngoài ra, AMR ở vi khuẩn theo thống kê, năm 2023, cứ sáu ca nhiễm khuẩn được xác định qua xét nghiệm trên toàn thế giới thì có một ca kháng lại các phương pháp điều trị bằng kháng sinh. Trong giai đoạn 2018-2023, tình trạng kháng kháng sinh đã gia tăng ở hơn 40% các cặp tác nhân gây bệnh; kháng sinh phải được theo dõi, với mức tăng trung bình từ 5-15% mỗi năm.
6 mục tiêu chiến lược để hành động toàn cầu về kháng thuốc kháng sinh
Trước thực trạng trên, WHO là tổ chức dẫn đầu các nỗ lực toàn cầu nhằm ngăn ngừa và kiểm soát tình trạng kháng thuốc kháng sinh ở người, thông qua Kế hoạch hành động toàn cầu về kháng thuốc kháng sinh (GAP-AMR) giai đoạn 2026 - 2036. GAP-AMR hướng tới việc duy trì khả năng điều trị các bệnh nhiễm trùng ở người, động vật và thực vật bằng cách mở rộng khả năng tiếp cận công bằng và sử dụng hợp lý các loại thuốc kháng sinh hiệu quả, đồng thời giảm thiểu tình trạng nhiễm trùng thông qua cách tiếp cận "Một sức khỏe".
Theo đó, sáu mục tiêu chiến lược, bao gồm:
1. Tăng cường nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi, xã hội phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro kháng thuốc trong tất cả các lĩnh vực;
2. Củng cố các hệ thống giám sát và mạng lưới phòng xét nghiệm để cung cấp cơ sở cho các chính sách và hành động ứng phó với kháng thuốc dựa trên bằng chứng;
3. Đẩy mạnh công tác phòng ngừa nhiễm trùng trên mọi lĩnh vực nhằm giảm gánh nặng bệnh truyền nhiễm và nhu cầu sử dụng thuốc kháng sinh;
4. Đảm bảo khả năng tiếp cận công bằng, sử dụng hợp lý và xử lý an toàn các loại thuốc kháng sinh, công cụ chẩn đoán cùng các sản phẩm y tế khác trong mọi lĩnh vực;
5. Thúc đẩy nghiên cứu và đổi mới sáng tạo liên quan đến kháng thuốc trên tất cả các lĩnh vực;
6. Tăng cường quản trị đa ngành, đảm bảo tài chính bền vững và trách nhiệm giải trình để tạo ra một cơ chế ứng phó đồng bộ với tình trạng kháng thuốc trên mọi lĩnh vực và ở mọi cấp độ.
Đối với các quốc gia GAP-AMR được triển khai thông qua các kế hoạch hành động quốc gia (NAP), cùng với các hướng dẫn vận hành chuyên biệt và khung theo dõi, đánh giá.
Ở Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1121/QĐ-TTg ngày 25/9/2023, phê duyệt Chiến lược Quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Thi hành Chiến lược trên, ngày 12/11/2025, Bộ trưởng Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 3534/QĐ-BYT phê duyệt Kế hoạch phòng chống kháng thuốc giai đoạn 2026-2030.
Trọng tâm Kế hoạch là tăng cường nâng cao nhận thức của cán bộ y tế và cộng đồng về tình trạng kháng thuốc, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm; củng cố và mở rộng hệ thống giám sát quốc gia về kháng thuốc; thúc đẩy quản lý sử dụng kháng sinh trong các cơ sở khám chữa bệnh; kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế nhằm hạn chế sự lây lan của các chủng vi khuẩn kháng thuốc.
Những việc cần làm ngay
Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu năm 2026 với chủ đề "Một sức khỏe, một hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc kháng sinh ngay bây giờ" đem đến cho cộng đồng thông điệp cốt lõi: Đó là cách tiếp cận "Một sức khỏe": Kháng thuốc kháng sinh không chỉ là vấn đề của riêng ngành y tế mà chịu ảnh hưởng lớn từ việc sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi, thú y và sự phát tán mầm bệnh ra môi trường. Do đó, giải quyết kháng thuốc đòi hỏi sự chung tay đồng bộ của nhiều lực lượng: y tế, thú y, nông nghiệp, quản lý thị trường và toàn xã hội.
Chúng ta cần hành động ngay lập tức: Tình trạng vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng ngày càng biến đổi để kháng lại các thuốc điều trị hiện có đang đe dọa trực tiếp đến hiệu quả chữa bệnh, làm tăng nguy cơ tử vong và chi phí y tế. Mỗi cá nhân cần hành động ngay để không đẩy tương lai vào "kỷ nguyên hậu kháng sinh".
Đối với người dân/người bệnh: Không tự ý mua và dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ; không chia sẻ toa thuốc kháng sinh của mình cho người khác; tuân thủ đúng liều lượng, đúng thời gian và dùng đủ liệu trình theo đơn thuốc ngay cả khi thấy trong người đã khỏe lên; thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên và tiêm chủng đầy đủ để phòng ngừa bệnh tật, từ đó giảm việc phải sử dụng thuốc kháng sinh.
Đối với nhân viên y tế và người kê đơn: Nâng cao trách nhiệm trong việc chỉ định sử dụng kháng sinh dựa trên bằng chứng lâm sàng và xét nghiệm; tuyên truyền, giải thích tư vấn cho người bệnh hiểu rõ về tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.
Đối với ngành chăn nuôi và thú y: Sử dụng thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi gia súc, gia cầm đúng quy định; tránh lạm dụng làm dư lượng kháng sinh lan vào chuỗi thức ăn và môi trường.
Cuối cùng, dù bạn là nhà hoạch định chính sách, nhân viên y tế, bác sĩ thú y, nông dân, chuyên gia môi trường hay thành viên cộng đồng, hành động của bạn đều quan trọng. Cùng nhau, thông qua Sáng kiến Sức khỏe Toàn diện và từng hành động một, chúng ta có thể ngăn ngừa và kiểm soát sự lây lan của kháng thuốc kháng sinh, bảo vệ sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường, củng cố hệ thống lương thực và hỗ trợ nền kinh tế bền vững, vì một tương lai bền vững hơn cho các thế hệ mai sau.
