Trồng dược liệu dưới tán rừng
Trồng dược liệu dưới tán rừng là một trong những cách tổ chức sản xuất được triển khai tại các địa phương miền núi. Hình thức này phù hợp với một số loài cây ưa ẩm, cần điều kiện ánh sáng dưới tán cây, đồng thời có thể tạo thêm sinh kế cho người dân gắn với quản lý, bảo vệ rừng. Tuy nhiên, không phải loài dược liệu nào cũng thích hợp với môi trường này; việc lựa chọn cây và phương thức canh tác cần dựa trên điều kiện sinh thái cũng như yêu cầu quản lý rừng tại từng khu vực.
Đa dạng mô hình trồng dược liệu.
Tại xã Đồng Phúc, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn trước đây, mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng được triển khai cùng hoạt động trồng rừng kết hợp cây đa mục đích.
Giai đoạn 2020-2022, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Bắc Kạn phối hợp với Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam thực hiện mô hình trồng rừng kết hợp cây dược liệu nhằm giảm xói mòn, bồi lấp lòng hồ Ba Bể. Mô hình có quy mô 3 ha, với 10 hộ tham gia tại thôn Bản Chán và Nà Khâu; các cây được đưa vào mô hình gồm trám đen ghép, dẻ ván ghép và trà hoa vàng. Đây là mô hình kết hợp cây lâm nghiệp với cây dược liệu, không phải mô hình chuyên canh chỉ trồng cây thuốc.
Cũng tại Đồng Phúc, năm 2021, dự án phát triển cây dược liệu quý khôi nhung tía được triển khai. Theo thông tin công bố năm 2024, diện tích thực hiện tại xã là 6 ha; tại xã Thượng Giáo, huyện Ba Bể khi đó, mô hình có diện tích 3,5 ha. Các hộ tham gia được hỗ trợ một phần giống, vật tư và hướng dẫn kỹ thuật theo dự án. Những con số này phản ánh quy mô được ghi nhận trong giai đoạn triển khai, không xác nhận diện tích hiện tại vẫn giữ nguyên.
Như vậy, mô hình dưới tán rừng có thể được tổ chức theo những cách khác nhau: kết hợp cây dược liệu với cây lâm nghiệp hoặc trồng xen cây thuốc trong khu vực có điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, trồng dưới tán rừng không tự động đồng nghĩa với sản xuất an toàn. Việc lựa chọn giống, quản lý vật tư, thu hái và bảo quản vẫn cần được kiểm soát; đồng thời hoạt động nuôi, trồng và thu hoạch phải tuân thủ các yêu cầu về quản lý, bảo vệ rừng.
Trồng tập trung và kết hợp cây lâm nghiệp
Ngoài mô hình dưới tán rừng, trồng dược liệu tập trung theo vùng nguyên liệu cũng là một hướng tổ chức sản xuất. Hình thức này tạo điều kiện bố trí đồng bộ quy trình kỹ thuật, theo dõi các lô trồng và tổ chức thu hoạch theo kế hoạch. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào đặc tính từng cây, điều kiện đất đai, nguồn giống, chi phí đầu tư và khả năng tiêu thụ.
Kiểm soát chất lượng từ vùng trồng.
Một ví dụ về việc thử nghiệm các phương thức trồng khác nhau là đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen dược liệu Na rừng tại Thanh Hóa và các tỉnh Bắc Trung Bộ”.
Theo thông tin do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố ngày 18/10/2026, đề tài xây dựng hai mô hình trồng Na rừng: mô hình trồng tập trung có diện tích 1 ha, mật độ 2.000-2.500 cây/ha và tỷ lệ cây sống đạt 95%; mô hình trồng dưới tán rừng có diện tích 3 ha, mật độ 1.250 cây/ha và tỷ lệ cây sống cũng đạt 95%.
Đề tài đồng thời xây dựng vườn giống gốc diện tích 1 ha, vườn ươm 300 m² với quy mô 50.000 cây giống mỗi năm, cùng các quy trình nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hái, sơ chế và bảo quản. Theo thông tin công bố, đề tài đã sản xuất 3 tấn dược liệu Na rừng đạt tiêu chuẩn cơ sở. Kết quả này cho thấy việc phát triển vùng nguyên liệu có thể đi cùng nghiên cứu nguồn gen và hoàn thiện quy trình kỹ thuật.
Việc đặt cạnh mô hình trồng tập trung và mô hình dưới tán rừng giúp thấy rõ sự khác biệt về điều kiện canh tác. Trồng tập trung có thể thuận lợi cho cơ giới hóa, quản lý lô trồng và thu hoạch đồng loạt; trồng dưới tán rừng cần chú ý đến độ che phủ, độ ẩm, khả năng cạnh tranh ánh sáng và tác động đối với hệ sinh thái. Với mỗi loài, cần có căn cứ kỹ thuật để xác định hình thức trồng phù hợp, thay vì mặc định một phương thức có thể áp dụng cho tất cả cây dược liệu.
Kiểm soát chất lượng từ khâu trồng đến sau thu hoạch
Dù được trồng dưới tán rừng hay trên vùng đất sản xuất tập trung, dược liệu cần được kiểm soát chất lượng trong toàn bộ quá trình sản xuất. Điều kiện sinh trưởng phù hợp có thể hỗ trợ cây phát triển nhưng không tự động bảo đảm nguyên liệu đáp ứng các chỉ tiêu chất lượng, độ tinh khiết hoặc giới hạn tạp chất.
Tại Việt Nam, Thông tư số 19/2019/TT-BYT ngày 30/7/2019 của Bộ trưởng Bộ Y tế quy định về thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và các nguyên tắc, tiêu chuẩn khai thác dược liệu tự nhiên. GACP-WHO là thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới. Khi sử dụng thuật ngữ này trong bài viết, cần phân biệt giữa mô hình triển khai theo hướng dẫn kỹ thuật và cơ sở đã được đánh giá đáp ứng tiêu chuẩn theo quy định.
Trong quá trình canh tác, cơ sở sản xuất cần quản lý nguồn giống, điều kiện đất và nước, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cùng các vật tư khác. Thông tin về lô trồng, thời điểm chăm sóc, vật tư sử dụng và thời gian thu hái cần được ghi chép để phục vụ quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc. Sau thu hoạch, dược liệu cần được phân loại, sơ chế, làm khô và bảo quản phù hợp với đặc tính từng loài, hạn chế nguy cơ nhiễm bẩn, nấm mốc hoặc suy giảm chất lượng.
Đối với dược liệu trồng dưới tán rừng, yêu cầu kiểm soát còn gắn với việc xác định rõ khu vực được phép trồng, phương thức canh tác và hoạt động thu hái.
Ngày 1/7/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 183/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp. Văn bản bổ sung quy định liên quan đến việc nuôi, trồng, phát triển và thu hoạch cây dược liệu trong rừng. Vì vậy, lựa chọn mô hình dưới tán rừng cần tính đến cả yêu cầu kỹ thuật trồng cây và quy định quản lý lâm nghiệp có liên quan.