Ở Thụy Điển, tôi có dịp tiếp xúc với một số nhà văn và nhà nghiên cứu văn học. Điều khiến tôi ngạc nhiên là khi trao đổi về văn học Thụy Điển hiện tại, ai cũng nêu tên Ingmar Bergman như nhà văn hàng đầu với những kịch bản điện ảnh có giá trị văn học tuyệt vời, cuốn nhật ký được coi như tác phẩm văn học Laterna magica (Cái đèn chiếu) 1987 - tập nhật ký thể hiện một cách sâu sắc khía cạnh tâm hồn con người phương Tây hiện đại: chán ngán cuộc đời, lo âu trước cái chết, tình trạng bơ vơ siêu hình...
 Nhà điện ảnh bậc thầy Ingmar Bergman. |
Ông sinh năm 1918 tại Uppsala, là con một mục sư. Thuở nhỏ, ông là đứa trẻ nhạy cảm, thường nghe tiếng chuông nhà thờ bên cạnh nhà mà tưởng tượng ra những hình ảnh quái dị, những chiếc tàu trang trí treo trên tường như sắp rời bến ra khơi. Học đại học ở thủ đô, chàng thanh niên mê ngay sân khấu. Năm 19 tuổi, ông đã là đạo diễn chính thức. Vào những năm đầu cuộc Thế chiến II, tuy Thụy Điển giữ được sự trung lập tương đối, giới trí thức rất băn khoăn về thời cuộc: các quốc gia anh em như Na Uy và Đan Mạch bị Đức Quốc xã chiếm đóng. Những nghệ sĩ tiên tiến thường họp nhau trao đổi ý kiến trong hầm những tiệm rượu khu thủ đô cổ. Không khí ít nhiều nhuốm màu sắc “hiện sinh chủ nghĩa”. Bergman viết những vở kịch “nổi dậy” chua cay, chống những công thức tôn giáo và những tập quán tư sản đạo đức giả xiềng xích tự do con người.
Khoảng gần giữa thế kỷ XX, sân khấu Thụy Điển trì trệ. Chính từ những năm 40, Ingmar Bergman đã mang lại một luồng không khí mới. Đặc biệt, bộ ba tác phẩm xuất bản năm 1948 dưới tên chung là Kịch Luân lý (Moraliteter) thể hiện tâm trạng “hiện sinh” lo âu và ý thức bàng bạc về cái vô lý của cuộc đời, phản ánh tâm trạng người trí thức những năm 40.
Trong điện ảnh, ông đã biết khai thác vốn văn hóa dân tộc và đạt được đỉnh cao quốc tế cả về điện ảnh lẫn văn chương. Có điều lạ là dư luận trong nước lại kém nhạy bén, mãi từ những năm 60, các kịch bản phim của ông mới được xuất bản bằng tiếng Thụy Điển.
Ingmar Bergman là nhà điện ảnh bậc thầy trong nền điện ảnh thế giới. Ông là đại diện tiêu biểu cho tác gia điện ảnh toàn vẹn, nghĩa là người sáng tác kịch bản rồi đạo diễn ngay những ý tưởng kịch bản thành một vũ trụ riêng. Ông đã mở rộng con đường cho khuynh hướng điện ảnh mang dấu ấn sáng tác toàn vẹn của đạo diễn (cinéma d‘auteur).
Hữu Ngọc