Vào những năm 80 của thế kỷ 20, khái niệm phim độc lập (independent film) ra đời để chỉ một thế hệ đạo diễn trẻ chưa có tên tuổi tự tìm kiếm kinh phí thực hiện những bộ phim của họ. Họ từ chối những áp đặt từ các studio lớn để được tự do sáng tạo, tự do “sống chết” với tác phẩm của mình.
Thành công đã được minh chứng
Phim độc lập thế giới có thể được hiểu đơn giản là độc lập về ý tưởng và độc lập về tài chính. Khái niệm “độc lập” luôn được hiểu là một danh xưng để thể hiện cái tôi phản kháng của các nhà làm phim toàn cầu. Tinh thần làm phim độc lập đã lan tỏa khắp thế giới, cổ vũ các nhà làm phim trẻ trên khắp các lục địa, những người luôn khao khát mang cá tính điện ảnh của mình vào tác phẩm mà không chịu bất cứ một sự chi phối hay kiểm soát nào. Tài năng và can đảm là hai tính cách mà người ta thường nhắc đến ở những nhà làm phim độc lập nổi tiếng. Họ sẵn sàng chấp nhận mọi khó khăn, từ kinh phí, diễn viên đến đầu ra cho bộ phim của mình, miễn sao thực hiện được ý tưởng và khát vọng làm phim.
Những phim độc lập đỉnh cao như Little Fugitive (Kẻ chạy trốn bé nhỏ, 1953) giành giải Sư tử bạc tại LHP Venice 1953 và hai đề cử Oscar 1954; Blood Simple (Án mạng) với giải Tinh thần độc lập tại LHP Sundance 1985; Slumdog Millionaire (Triệu phú khu ổ chuột) đoạt 4 giải Quả cầu vàng, 8 giải Oscar, 3 giải thưởng tại lễ trao giải Phim độc lập Anh (British Independent Film Awards); The Wrestler (Võ sĩ) chiến thắng giải Sư tử vàng dành cho phim hay nhất tại LHP Venice lần thứ 65; The hurt locker (Nơi chứa di vật liệt sĩ) giành 6 giải Oscar 2010, đánh bại siêu phẩm Avatar.
Ngày nay, phim độc lập có một vị thế khá vững vàng trong nền điện ảnh thế giới.
 Cảnh trong phim Mùi đu đủ xanh. |
Thể nghiệm ở Việt Nam
Từ những thập niên 90, khái niệm phim độc lập du nhập vào Việt Nam bắt đầu từ các đạo diễn Việt kiều. Trần Anh Hùng là đạo diễn VN nổi tiếng ở châu Âu với những bộ phim độc lập điển hình. Đáng chú ý là phim Mùi đu đủ xanh (1995) giành giải ở LHP Cannes, Venice, thậm chí được đề cử Oscar cho phim nước ngoài hay nhất. Đạo diễn gốc Việt Tony Bùi thực hiện Ba mùa tại VN với dàn diễn viên người Việt không có tiếng tăm tại Mỹ chỉ với kinh phí dưới 500.000 USD nhưng đoạt đến 3 giải thưởng lớn tại LHP Sundance (1999) và thu được hơn 2 triệu USD tiền bán vé.
Cú và chim se sẻ của đạo diễn người Mỹ gốc Việt Stephane Gauger được xem là bộ phim có kinh phí thấp nhất (chưa đến 50 ngàn USD) đã đoạt nhiều giải thưởng nhất và... ít được biết ở VN nhất so với các phim dự giải Cánh diều năm 2008. Trong khi Cú và chim se sẻ đạt được nhiều giải thưởng lớn tại các liên hoan phim và giải thưởng uy tín trên thế giới như Giải khán giả bình chọn (LHP Los Angeles), 4 giải Phim có cách kể hay nhất (LHP Los Angeles), Giải thưởng lớn (LHP Asian ở Dallas), Giải cho nhà làm phim nổi bật (LHP quốc tế Denver) thì khán giả trong nước lại ít được biết đến bộ phim giành được thiện cảm từ các báo viết về điện ảnh nổi tiếng trên thế giới.
Xu hướng mở của điện ảnh
Phim độc lập đang là một xu hướng mở của điện ảnh Việt. Thành công từ thử nghiệm của các đạo diễn Việt kiều đàn anh tác động vào tư duy làm phim của các đạo diễn trẻ trong nước. Thay vì chờ đợi và đi theo đường mòn, ý thức về làm phim độc lập đang dần rõ rệt hơn trong làng điện ảnh đang được trẻ hóa.
Không chọn đề tài và cách kể chuyện như các đàn anh đi trước, đạo diễn trẻ Phan Đăng Di làm phim Bi, đừng sợ hướng tới một bộ phận nhỏ người xem phim nghệ thuật thông qua sự tinh tế đậm chất xi-nê, mang đến cho khán giả VN một cảm quan mới về một Hà Nội nhiệt đới, những con người nhiệt đới.
Với các giải thưởng tại SACD dành cho kịch bản xuất sắc nhất tại Liên hoan phim Cannes tại Pháp năm 2010, phim hay nhất tại hạng mục Tài năng mới tại Liên hoan phim châu Á – Hong Kong năm 2010, giải Phim đầu tay xuất sắc và Quay phim xuất sắc tại Liên hoan phim Stockhom Thụy Điển, Bi, đừng sợ được xem là phim độc lập Việt Nam thành công năm 2010, mang đến cho khán giả và giới học thuật cách nhìn mới về một thế hệ đạo diễn dám dấn thân vì cái mới, vì nghệ thuật.
Dự án Làm phim 48 giờ vì mục đích cổ vũ và phát triển khả năng sáng tạo của các nhà làm phim độc lập tại Việt Nam cũng được xem là một trong những hoạt động khuyến khích làm phim độc lập nổi trội.
Sự phát triển có cá tính của phim độc lập như một mạch ngầm tiềm năng trong làng điện ảnh Việt đang là một con đường hứa hẹn nhiều thú vị, mới mẻ và phá cách.
Vinh Nghĩa