(Sau Điện Biên Phủ 1954 và Sài Gòn 30/4/1975)
Từ sau thế chiến II, trên thế giới không có tên một nước thuộc địa cũ nào lại được nhắc nhiều ở phương Tây như Việt Nam (VN). Chiến tranh VN, một cuộc chiến 30 năm, dài nhất thế kỷ 20, một nước nhược tiểu đối lập với các nước hùng mạnh. Ở đây xin không bàn đến việc đánh giá cuộc chiến theo ý thức hệ, mà chỉ đề ra một nhận xét khách quan: Chính vì cuộc chiến tranh VN lâu dài và ác liệt, lại được phổ biến rộng rãi qua các phương tiện thông tin quốc tế, nên diện mạo Việt Nam được coi là diện mạo chiến tranh với người dân thường thế giới.
Dĩ chí nhà văn Đức L.Stern khi đề tựa một Tuyển tập văn học VN tiếng Đức còn nhận xét rằng: hai hằng số của văn hóa và lịch sử VN là thi ca và chiến tranh. Mở các tự điển nổi tiếng của Pháp, Đức, Anh, Mỹ, Nga... thế nào cũng có mục chiến tranh VN.
Mặc dù từ 1975, nhất là từ sau Đổi mới, nhiều nhà báo, nhà văn nước ngoài đến thăm VN đã viết rất nhiều về diện mạo khác của VN hậu chiến, trong hòa bình, ấn tượng trên về VN cũng không dễ phai mờ!
Trong số tác phẩm loại này, gần đây vừa ra mắt cuốn Viet Nam moment (VN một thoáng yên bình) của hai tác giả, một Hàn Quốc: Brenda Paik Sunoo (hơn 100 bức ảnh) và một VN: Tôn Thị Thu Nguyệt (tuyển chọn ca dao, tục ngữ, danh ngôn, thuyết minh ảnh). Sách in bằng ba thứ tiếng Anh, Việt, Triều Tiên do Seoul Selection (Hàn Quốc) xuất bản (2009).
Tôi gặp chị Brenda lần đầu tiên ở một cuộc họp Hội những người bạn di sản VN tại Hà Nội. Chị là nhà báo, nhà văn và nhiếp ảnh Mỹ gốc Triều Tiên. Ông tổ ba đời đã đến Hawaii lao công làm mía.
Tôi đã đọc tác phẩm của chị: Rong biển và pháp sư, tập hồi ký cảm động viết về người con trai chết vào tuổi hoa niên, sự giải thoát một nỗi buồn mênh mông bằng cách phục sinh những kỷ niệm, gắn dĩ vãng thân thương với cuộc sống hiện tại. Chị sống ở VN đã 6 năm, hai vợ chồng cùng công tác ở Hà Nội. Ý đồ của Brenda khi định làm tập ảnh Viet Nam moment là giãi bày cảm xúc của mình với một cách nhìn khác về VN, về một giai đoạn mới của VN trong hòa bình. Có thể nói, chị thuộc vào thế hệ VN (Vietnam Generation) gồm những thanh niên trên thế giới, đặc biệt ở phương Tây, vào những năm 60,70 thế kỷ trước, xuống đường biểu tình chống chiến tranh Mỹ ở VN.
Đầu những năm 70, vào tuổi trên 20, chị cùng chồng định cư ở New York và làm quen với những trí thức Việt kiều trẻ dấn thân vì đất nước. Hình ảnh VN của chị kết tinh trong bức ảnh một cô du kích đeo súng trường và một bé gái chạy bom na-pan. Ba chục năm sau chiến tranh, Brenda đến và ở VN cùng chồng (năm 2002). Chị học tiếng Việt, có nhiều bạn Việt, đắm mình vào xã hội và văn hóa Việt rồi ra ý phải thể hiện bằng hình ảnh diện mạo mới của VN. Phong cảnh VN rất đẹp, nhưng cái mà Brenda muốn nắm bắt là tâm hồn sâu lắng của con người VN. Chị cho người Việt rất dễ mến, dễ hòa hợp, có nền văn hóa đậm đà. Chị may mắn gặp được người tri kỷ là chị Tôn Thị Thu Nguyệt sẵn sàng cộng tác với chị trong công việc sáng tạo nghệ thuật ấy.
Tác phẩm Viet Nam moment là cuốn sách của một tấm lòng. Trước hết do cách trình bày, in ấn trang nhã, nhưng cái chính là nội dung rất nghệ thuật, nghĩa là rất thơ. Thi sĩ, nghệ sĩ là người phát hiện cho ta thấy cái đẹp, cái độc đáo trong những cái tưởng như tầm thường, nhàm chán của đời sống hàng ngày. Thí dụ cảnh người phụ nữ tỉa cỏ ở cánh đồng, ta nhìn hàng trăm lần, thấy quá quen thuộc. Nhưng khi nhìn bức ảnh chụp người ấy chơi vơi trong màu xanh của lúa, màu và nét hài hòa, lại đọc câu chú thích: Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời thì vừa cảm thấy cái đẹp, vừa cảm thương số phận vất vả của người phụ nữ một nắng hai sương ấy. Chị Lona, phu nhân nguyên đại sứ Úc ở VN cho là: “Có thể ngắm những bức ảnh của Brenda hàng giờ và để những câu chuyện vấn vương trong trí óc.” (Lời tựa).