50/200 trẻ em đã chết và rất nhiều em khác bị dị tật là kết quả cuộc thử nghiệm thuốc kháng sinh trovan do Tập đoàn dược đa quốc gia Pfizer tiến hành năm 1996 tại BV Bệnh truyền nhiễm TP. Kano, Nigeria. Sau 15 năm với rất nhiều vụ kiện, tập đoàn khổng lồ này vẫn không chịu thừa nhận hoàn toàn tội ác của mình nhưng trên thực tế, vụ việc đã trở thành một vết nhơ khó gột rửa trên thương hiệu Pfizer danh tiếng.
Bóng ma đằng sau những viên thuốc cấp miễn phí
Đó là vào giữa năm 1996. Dịch viêm màng não tràn vào thị trấn nghèo khổ Kano, Bắc Nigeria và hoành hành khiến hàng ngàn người mắc phải. Đúng lúc đó, một trung tâm điều trị và cấp phát thuốc chữa viêm màng não miễn phí mọc lên giữa trị trấn với sự “cứu trợ” của các bác sĩ nước ngoài và Tập đoàn dược phẩm Pfizer. Một buổi sáng, cô bé người Nigeria 10 tuổi mắc bệnh viêm màng não được đưa đến trung tâm. Cô được các bác sĩ ở đây gọi với số hiệu “No. 6587-0069”. “No. 6587-0069” được lấy mẫu dịch não tủy và cho uống 56mg trovan - loại thuốc kháng sinh mới lần đầu tiên được sử dụng ở thị trấn này. Một ngày sau, sức khỏe cô bé suy kiệt và hồ sơ bệnh án ghi thêm rằng “một mắt nạn nhân bị đông cứng”. Sang ngày thứ ba, em qua đời! Trong hồ sơ bệnh án của em chỉ ghi ngắn gọn: “Uống trovan với liều lượng không đổi” và “Kết quả: tử vong”. Điều đáng lưu ý là chỉ khoảng ba tuần sau khi bệnh nhân số 6587-0069 qua đời, Trung tâm cấp thuốc miễn phí tại Kano đã vội đóng cửa và tất cả các bác sĩ nước ngoài tại đây cũng biến mất tăm.
10 năm sau, nguyên nhân cái chết thương tâm của bệnh nhân nhỏ tuổi mang số hiệu 6587-0069 mới được báo Washington Post làm sáng tỏ. Lợi dụng đợt dịch viêm não ở Nigeria, Pfizer đã tổ chức cấp phát miễn phí thuốc kháng sinh trovan cho trẻ em mắc bệnh nhằm thử nghiệm tác dụng của thuốc này trên người. Trung tâm của cuộc thử nghiệm là Bệnh viện Bệnh truyền nhiễm TP. Kano. Vào thời điểm đó, tại Mỹ, Pfizer không thể kiếm đủ số bệnh nhân mắc bệnh viêm màng não để thử lâm sàng. Thêm nữa, tại Mỹ, FDA quy định việc thử nghiệm dược phẩm rất nghiêm ngặt nên tập đoàn dược phẩm này đã nghĩ ra cách gửi một nhóm chuyên gia sang Kano tham gia “cứu trợ” nạn dịch nhưng thực chất là để thực hiện mục đích riêng.
 Cơ sở y tế nơi đã bị lợi dụng để thử nghiệm kháng sinh trovan. |
Năm 1997, hãng này tự tin công bố kết quả thử nghiệm “rất thành công” của mình: Trovan đã giúp làm giảm tỉ lệ tử vong do bệnh viêm màng não xuống chỉ còn 6% (200 trẻ được thử chỉ tử vong 11!). Và chỉ đến khi sự thật được phanh phui người ta mới biết rằng, có tới 50/200 trẻ được thử nghiệm với trovan phải bỏ mạng và Pfizer cũng đã giấu đi những tác dụng phụ và tai biến mà các em sống sót phải chịu đựng như tổn thương não, điếc, mù, viêm khớp... Dẫn lời bác sĩ Evariste Lodi thuộc Tổ chức “Docteurs sans Frontier” (Thầy thuốc không biên giới) từng chữa bệnh tại Kano, tờ Washington Post nhấn mạnh: Vụ thử nghiệm thuốc trovan năm 1996 tại Nigienia là một vụ giết người tập thể, một tội ác không thể tha thứ!
Tập đoàn danh tiếng mà coi thường luật pháp!
Ngay sau khi vụ việc bị phanh phui, dư luận quốc tế đã cực lực lên án tội ác của tập đoàn dược phẩm danh tiếng đã có hơn 150 năm lịch sử này. Chính phủ Nigieria cùng gia đình các nạn nhân đã có đơn kiện Pfizer và đòi bồi thường nhưng sau rất nhiều phiên tòa, cho đến tận phiên tòa mở gần đây nhất (ngày 18/2/2011) Pfizer vẫn không hoàn toàn thừa nhận tội ác của mình. Pfizer tự biện hộ rằng, mục đích của cuộc thử nghiệm là nhằm nghiên cứu tính hiệu quả của thuốc trovan và “có thể chấp nhận về mặt khoa học, y học lẫn đạo đức”. Pfizer còn cho biết, vào thời điểm bùng phát dịch viêm màng não, thuốc kháng sinh trovan đã cứu sống được khoảng 5.000 bệnh nhân. Tập đoàn này chỉ đồng ý hỗ trợ thiệt hại cho các nạn nhân một khoản tiền là 75 triệu USD.
Tuy nhiên, nhiều câu hỏi vạch tội đã được dư luận đặt ra trước các hành động của Pfizer. Thứ nhất, công tác chuẩn bị cho thử nghiệm tại Nigeria tại sao lại chỉ diễn ra trong 6 tuần, ít hơn nhiều so với quy định 1 năm tại Mỹ. Không những thế, trong khi phần lớn người tham gia thử nghiệm lâm sàng thuốc trovan ở Mỹ được tiêm tĩnh mạch thì các bệnh nhi Nigeria hầu hết phải uống thuốc viên - phương pháp mà chính Pfizer thừa nhận là chưa từng áp dụng trên trẻ em. Đó là chưa kể, về nguyên tắc, khi thuốc thử nghiệm được áp dụng trên bệnh nhân tỏ ra không hiệu quả, cuộc thử nghiệm phải dừng lại ngay lập tức và bệnh nhân phải được chuyển sang dùng những loại thuốc đã được công nhận. Thế nhưng, ở trường hợp của cô bé “6587-0069”, cho đến lúc qua đời, cô vẫn chỉ được dùng duy nhất loại thuốc trovan thử nghiệm.
Một điều đáng chú ý là Pfizer chưa hề được Chính phủ Nigeria cho phép thử nghiệm thuốc trovan trên những trẻ em nước này. Trong khi tại Mỹ, các nhà nghiên cứu buộc phải thông báo rõ tất cả nguy cơ của loại thuốc thử nghiệm cho bệnh nhân, mục đích cuộc thử nghiệm và phải có chữ ký đồng ý của bệnh nhân, thân nhân cùng sự làm chứng của nhân vật thứ ba thì tại Nigeria, nhóm nghiên cứu của Pfizer đã lờ đi quy định này. Không những thế, Pfizer còn không hề thông báo cho các bệnh nhân hay cha mẹ các em rằng họ đang tham gia một cuộc thử nghiệm. Bà Elaine Kusel, luật sư của gia đình các nạn nhân Nigeria cho biết: “Thử nghiệm trên người mà không có sự đồng ý của họ là hành động vi phạm luật pháp quốc tế và luật pháp của mọi quốc gia”.
Dù tại phiên tòa ngày 18/2/2011, tòa án vẫn không thể tuyên bố Tập đoàn Pfizer thua kiện và chỉ có thể khiến họ phải chi một khoản tiền để hỗ trợ gia đình các nạn nhân nhưng Chính phủ Nigeria cho biết, họ sẽ thực hiện mọi việc cần thiết để buộc Pfizer phải thừa nhận đã vi phạm luật pháp Nigeria, vi phạm tuyên bố quốc tế Helsinki về các hoạt động nghiên cứu y tế cũng như Công ước về quyền trẻ em.
Cho dù cuối cùng Pfizer có chịu thừa nhận tội lỗi hay không thì từ vụ việc này, công chúng cũng đã có cái nhìn đa diện hơn, xác thực hơn về hãng dược phẩm danh tiếng sau bao nhiêu năm tự khoác lên mình khẩu hiệu “đặt chữ tín lên trên lợi nhuận”, “vì mục tiêu trị bệnh cứu người”…
Trung Kiên (Theo Washingtonpost.com)