Chúng tôi, những thế hệ học trò của Giáo sư, Viện sĩ (GS.VS) Phạm Song bàng hoàng, đau đớn, nghẹn ngào không kìm được khi nhận tin dữ: GS.VS đã đột ngột ra đi ngay khi vừa hoàn thành bài phát biểu của mình tại Hội thảo kết thúc dự án “Nghiên cứu hệ thống y tế” vào 11 giờ 05 phút sáng ngày 8/11/2011. Tự đáy lòng, các cán bộ ngành y tế vô cùng tiếc thương GS.VS với lòng tôn kính, biết ơn và coi GS.VS như một tấm gương về nhiệt huyết, say mê với nghề vô bờ bến.
Ngay sau khi GS.VS. Phạm Song ra đi, chúng tôi đã nhận thấy sự hụt hẫng khi sắp tới, trong nhiều sự kiện lớn, nhiều hội nghị, hội thảo của ngành y tế sẽ không còn được nhìn thấy, được nghe thấy một người Thầy mà lúc nào cũng tràn đầy nhiệt huyết với nghề, với sức khỏe nhân dân.
Nhà chiến lược và quản lý y tế xuất sắc
GS.VS đã thấm đẫm tinh thần Đảng Cộng sản vì nhân dân phục vụ, 19 tuổi đã đứng trong hàng ngũ của Đảng và sau đó trở thành sinh viên Đại học Y dược khoa trong kháng chiến năm 1952.
Trong kháng chiến, GS.VS vừa học, vừa tham gia phục vụ bộ đội và nhân dân trong kháng chiến, phục vụ chiến dịch Điện Biên và các công tác y tế khác trong hòa bình. Năm 1955, GS.VS trở về Trường đại học Y khoa hoàn thành các chương trình học và tốt nghiệp bác sĩ xuất sắc chuyên Khoa Tim mạch vào năm 1956. Theo giới thiệu của GS. Tôn Thất Tùng và cán bộ của Bộ, Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch đã yêu cầu GS.VS chuyển sang chuyên Khoa Truyền nhiễm với sự giải thích: “Bệnh nhiễm trùng hiện nay là bệnh hàng đầu của nước ta. Tôi cần một cán bộ trẻ sang làm ngành này đáp ứng trước mắt và lâu dài”. GS.VS đã phấn đấu hoàn thành tốt mong muốn của Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch, trở thành giáo sư giỏi đầu ngành về truyền nhiễm.
Trên cương vị Thứ trưởng Bộ Y tế từ năm 1984 - 1988 và làm Bộ trưởng Bộ Y tế từ năm 1988 - 1992, GS.VS. Phạm Song đã là người lãnh đạo y tế sáng suốt và để lại nhiều chiến lược xương sống của ngành y tế, đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Giáo sư đã chỉ đạo xây dựng để trình Quốc hội ban hành Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân và trình Chính phủ ban hành được Chiến lược bảo vệ sức khỏe nhân dân giai đoạn 1990-2000. Ngay từ những năm 90, GS.VS đã học hỏi kinh nghiệm của các nước có nền y tế tiên tiến và đề xuất ra chủ trương thu một phần viện phí tiến tới đề xuất được Nhà nước ban hành chính sách bảo hiểm y tế. Đó là cơ sở quan trọng để Chính phủ ban hành Luật Bảo hiểm y tế ngày nay.
Là người đề xuất thành lập Chương trình Tiêm chủng mở rộng, GS.VS đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong công tác phòng bệnh, là cơ sở để thanh toán các bệnh dịch cơ bản của đất nước ở những thập niên 90 được thế giới đánh giá cao. GS.VS là người chỉ đạo để củng cố và tăng cường hoạt động của các trạm y tế xã, tạo cơ sở quan trọng hình thành mạng lưới y tế rộng lớn sau này.
Một nhà khoa học lớn
GS.VS là một chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực truyền nhiễm của Việt Nam. Những công trình khoa học của GS.VS được nhiều thế hệ bác sĩ xem như loại "sách gối đầu giường" trong cuộc đời làm khoa học của họ. Ở tuổi 80 nhưng GS.VS vẫn không ngừng nghiên cứu để tiếp tục cho ra đời những công trình khoa học có giá trị cao. GS. Phạm Song đã đề nghị và được Đảng, Chính phủ cho phép phát động phong trào di thực thanh hao hoa vàng từ Lạng Sơn về các tỉnh đồng bằng sông Hồng. Sau 9 năm, Bộ Y tế đã hướng dẫn kỹ thuật sử dụng artemisin và các dẫn xuất sản xuất trong nước, Tổ chức Y tế Thế giới đã công nhận chọn artemisin là thuốc hàng đầu để điều trị sốt rét do Plasmodium Falciparum. Việt Nam hiện là nước xuất khẩu artesiminin về dẫn xuất và cả nguyên liệu sang các nước châu Phi và châu Âu. Công trình của GS.VS đã tập hợp rất nhiều đơn vị khoa học và hàng chục bác sĩ tham gia, đã được tặng Giải thưởng khoa học công nghệ Hồ Chí Minh năm 2000.
GS. VS. Phạm Song còn là Chủ nhiệm chương trình khoa học Nhà nước về chống nhiễm khuẩn 1990-2000 mã số KYO1 và đã đề nghị thành lập Ủy ban quốc gia phòng chống HIV/AIDS khi chưa có ca HIV( ) nào ở Việt Nam. GS.VS cũng là người khởi xướng vận động xây dựng Chiến lược toàn diện về phòng chống viêm gan virut B, C và đái tháo đường.
 GS.VS. Phạm Song làm việc với Tổ Biên soạn Từ điển Bách khoa Y học Việt Nam chuyên ngành truyền nhiễm. Ảnh: Trần Thanh Giang |
Một tấm gương về đạo đức và lối sống
GS.VS luôn sống nguyên tắc và giản dị. Trong tâm niệm của mình, để có được thành công, GS.VS. Phạm Song cho rằng, con người ông thấm đẫm 4 yếu tố: Nho giáo, Phật giáo (từ truyền thống gia đình), tinh thần cộng sản vì nhân dân phục vụ và sự kỷ luật của giáo dục phương Tây mà ông đã được tiếp thụ trong cả cuộc đời mình. Một ngày làm việc của GS.VS bắt đầu từ 5 giờ sáng và kết thúc vào 22 giờ đêm. Mỗi tuần GS.VS chỉ nghỉ ngơi đúng vào sáng thứ 7, thời gian còn lại GS.VS viết sách, viết tham luận khoa học và lướt web tìm kiếm thông tin... GS.VS có những nguyên tắc sống cho từng giai đoạn. Nhưng ở giai đoạn nào, GS.VS cũng tâm niệm "Hiểu biết, kỷ luật và ứng xử".
Đối với vấn đề y đức, GS. Phạm Song cho rằng, nghề y là nghề đặc biệt theo xu hướng nhân đạo chứ không phải là nghề để làm giàu, ngành y ở bất cứ xã hội nào, thời đại nào thì tố chất của người theo ngành y là phải có chữ nhân, chữ tâm và không ngừng học hỏi.
GS.VS. Phạm Song đã có một cuộc đời vinh quang với sự nghiệp rất vẻ vang, luôn phấn đấu không ngừng cho lý tưởng cao đẹp của Đảng và sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân. GS.VS đã được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh cùng danh hiệu GS.VS, Thầy thuốc nhân dân; Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và nhiều huân, huy chương khác. Năm 2000, GS.VS là Viện sĩ Viện Hàn lâm Y học Liên bang Nga về hệ thống và biện chứng. Năm 2006, GS.VS được Viện Tiểu sử Hoa Kỳ tặng danh hiệu “Nhà khoa học tiêu biểu” của năm vì những cống hiến trọn đời của GS.VS cho y học.
GS.VS. Phạm Song, một đảng viên ưu tú 61 năm tuổi đảng, một trí tuệ uyên bác với trái tim nhân hậu, phấn đấu hết mình cho sự nghiệp khoa học và nền y tế Việt Nam, GS.VS đã đi xa, nhưng hình ảnh của GS.VS còn mãi trong tim của các thế hệ học trò ở khắp mọi miền đất nước và đồng nghiệp trên thế giới.
Thầy Song ơi, thầy rất hạnh phúc và thành công vì thầy đã ra đi theo đúng nguyện ước của thầy khi còn sống: “Tôi muốn mình sẽ chết trong khi đang làm việc
TTND.PGS.TS. NGUYỄN THỊ KIM TIẾN
(Ủy viên BCH TW Đảng - Bộ trưởng Bộ Y tế)