Qua các phương tiện truyền thông, chúng ta luôn tự hào khi đọc những dòng thông tin vô cùng lạc quan. Rằng cứ có dịp đem chuông đi đấm xứ người, những rối nước – chèo – tuồng, những quan họ - ca trù, những đàn bầu – đàn đá … luôn nhận được những tràng pháo tay cổ vũ nồng nhiệt – bất kể công chúng thuộc quốc tịch, màu da hay châu lục nào. Nhưng rồi bình tĩnh nhìn lại, mới thấy tất cả chỉ dừng ở những hoạt động mang tính ngoại giao, trao đổi giao lưu văn hóa. Và trong những cái lợi thu về, chưa bao giờ tồn tại khái niệm bạc tiền… Thế nhưng lại tồn tại một nghịch lý. Ta chưa tìm thấy đường, nhưng Tây thì đã làm được – bằng cách khai thác chính vốn quý của ta. Và làm rất hiệu quả.
Nghệ thuật truyền thống : Quặng vàng chờ chưng cất?
Cứ nhìn chú Tễu – nhân vật rối nước đã trở nên quen thuộc như một sứ giả nghệ thuật Việt với bạn bè năm châu thì biết. Bà Kiris Aropaltio, GĐ Nhà hát Hevosenkenk Phần Lan cho biết, bà thật sự bất ngờ trước loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của Việt Nam (VN) bởi sự kết hợp nhuần nhuyễn, uyển chuyển giữa những con rối với âm thanh, ánh sáng, mặt nước.
Du khách nước ngoài tới VN đều coi thưởng thức nghệ thuật múa rối nước như một nhu cầu khám phá tìm hiểu rõ hơn về bản sắc văn hoá độc đáo VN. Nhà hát múa rối nước Thăng Long với nhà hát ven Hồ Gươm là điểm diễn luôn sáng đèn với con số kỷ lục cao nhất nước ta hiện nay: hơn 900 buổi phục vụ du khách hàng năm.
Vở kịch dựa trên câu chuyện dân gian Nghêu sò ốc hến từng gây tiếng vang cả tháng trời tại Mỹ. “Tây” đua nhau tới VN học ca trù, say mê thưởng thức xẩm chợ, lúng liếng với những canh hát quan họ, tập chơi đàn T’rưng. Như đào nương tóc vàng người Thụy Điển Pia Quanstrom, nghệ sĩ đàn T’rưng người Nhật Oguri Komiko, như liền anh quan họ Kerry Groves, hay vị tiến sĩ mê đắm đàn đáy – trống chầu Barley Norton… Đủ biết mỏ vàng của ta có trữ lượng lớn tới cỡ nào.
“Âm nhạc dân tộc là món ăn lạ luôn được chào đón nồng nhiệt nơi xứ người. Sức hấp dẫn của những buổi trình diễn nhạc cụ dân tộc VN, với khán giả nước ngoài, nằm ở ba yếu tố. Âm thanh hay, nhạc cụ lạ và người biểu diễn có trình độ khá cao. Chúng ta may mắn hội đủ cả ba” – NSUT Bá Quế, người đã từng mang gần chục nhạc cụ VN độc đáo đến công chúng yêu nghệ thuật thuộc hơn năm chục quốc gia, chia sẻ.
Ông bảo, “những lần trình diễn đàn tam, đàn tứ, đàn đá cho đến đinh goong, broning, tôi và các đồng nghiệp luôn nhận được sự trầm trồ, tán thưởng từ phía người nước ngoài. Bề dày văn hóa cùng nền nghệ thuật âm nhạc dân tộc độc đáo đã thuyết phục và tạo được những nhịp đập trái tim đồng cảm nơi họ”.
Nhưng nghệ sĩ vẫn băn khoăn, rằng “dù tần suất biểu diễn tương đối lớn, diện phủ sóng khá rộng tới nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ nhưng hoạt động biểu diễn của chúng ta chủ yếu chỉ dừng lai ở mức độ giao lưu, trong các sự kiện ngoại giao hữu hảo. Âm nhạc dân tộc được tung hô nồng nhiệt như thế, nhưng để vốn quý dân tộc mang lại lợi nhuận thì …. chưa”.
 Quan họ Kinh Bắc. |
Từ hiện tượng Làng tôi
“Thật tuyệt vời, một chương trình hấp dẫn cả về hình thức lẫn nội dung. Chỉ với những đạo cụ bằng tre mà các nghệ sĩ đã tái hiện được trọn vẹn cuộc sống đậm màu dân dã đầy quyến rũ của người dân nông thôn VN. Sau khi xem xong, gia đình tôi đã quyết định sẽ tới VN, để tận mắt khám phá những làng quê tuyệt vời của các bạn”. Bà Marta Brigite, một khán giả Pháp đã chia sẻ như thế, sau khi thưởng thức vở xiếc Làng tôi, ngay tại Bảo tàng Quai Branly dưới chân tháp Eiffel – một địa điểm chỉ dành cho những chương trình nghệ thuật đặc biệt.
Hơn chục đêm, công chúng Paris đầy chật khán phòng, diễn viên phải ra chào 5-7 lượt vẫn không thỏa mãn sự ngưỡng mộ của khán giả. Sau Pháp, Làng tôi đã có trong tay hợp đồng dài ba năm trời rong ruổi tại nhiều nước châu Âu.
Làng tôi là một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp, trong đó xiếc giữ vai trò chủ đạo, được dàn dựng để tập trung làm nổi bật bức tranh làng quê VN. Chính vì thế, cây tre được chọn làm "ngôn ngữ" để thể hiện tác phẩm. Cây tre mang hồn Việt. Và hồn Việt, qua Làng tôi đã thuyết phục được cả những khán giả khó tính nhất. Làng tôi đã trở thành một hiện tượng của năm 2009.
Nhất Lý – một Việt kiều từng tốt nghiệp cử nhân âm nhạc trường đại học Paris VIII, nguyên chủ tịch Hội đoàn Arts-Ensembles và nay là giám đốc Công ty Sân khấu Việt. Từ giữa năm 2005, ông đã đưa ra ý tưởng sử dụng phong cách dân gian vào vở diễn Làng tôi và tích cực kêu gọi các đối tác triển khai dự án tại VN.
Cái đích đầu tiên của nhóm rất rõ ràng: Dàn dựng một chương trình đưa ra thị trường chứ không phải để giao lưu. Phải có sự thành công về thương mại, đó mới là thành công thực về giao lưu văn hóa.
Sự chìm nghỉm của phiên bản đầu, theo lý giải của Nhất Lý: “Tôi không mạnh về bán hàng mà chỉ mạnh về nghệ thuật”. Thành công rực rỡ của phiên bản hai, công đầu thuộc về một đơn vị tổ chức biểu diễn uy tín và rất chuyên nghiệp - Hội đoàn Scène de la Terre (Sân khấu Địa cầu Pháp).
Lý do, cũng theo ông Nhất Lý, “Người phương Tây thấy tiềm năng của hướng đi này và họ đầu tư toàn bộ vốn. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đứng ra ký hợp đồng và bán chương trình cho Hội đoàn Vì thế Làng tôi là dự án tư nhân của một nhóm tư nhân, lấy tiền tư nhân của ngoại quốc xây dựng lên”.
Kết quả? Điều thứ nhất là nó giúp quảng bá văn hóa, khẳng định một hình thức xuất khẩu văn hóa. Với nghệ sĩ, khi đồng hành với Làng tôi, họ kiếm được nhiều tiền. Với các diễn viên xiếc, họ có thu nhập sau một tháng bằng cả năm làm việc ở VN. Đó là động lực quan trọng nhất thúc đẩy người nghệ sĩ nỗ lực sáng tạo.
Chẳng lẽ chỉ “Tây” mới biết cách “chưng cất quặng thành vàng”?
“Không phải nó không có khả năng sinh lợi. Bởi khi được các tổ chức mời tham dự những sự kiện âm nhạc truyền thống, tôi thấy họ đều bán vé. Và khán phòng luôn kín chỗ”– NSƯT Bá Quế tâm sự.
Để minh chứng, ông có ví dụ: “Đêm Âm nhạc tâm linh Hàn – Việt được tổ chức tại Cung văn hóa lớn nhất Hàn Quốc, với số chỗ ngồi lên tới 1800. Khán giả chủ yếu là các đoàn ngoại giao, các tổ chức phi chính phủ, các chính trị gia. Buổi biểu diễn thành công ngoài sức tưởng tượng. Sáng hôm sau, Đại sứ quán VN tại Hàn Quốc nhận hàng trăm lẵng hoa chúc mừng. Đêm ấy, và rất nhiều buổi biểu diễn mà các đơn vị tổ chức mời tôi tham gia với tư cách cá nhân ở nhiều quốc gia khác đều bán vé. Giá không hề thấp, và nhìn khán phòng rất hiếm chỗ trống thì chắc họ không thể lỗ. Tôi có tự hỏi, họ mang của gia bảo nhà mình mời khán giả của họ thưởng thức thành công như thế, hà cớ gì mình thì không?”
Theo nghệ sĩ Bá Quế, “Khi nghệ thuật lên một điểm nào đó, nó cũng trở thành hàng hóa và được sử dụng như một món hàng biết sinh lời. Chúng ta chưa làm được, có lẽ vì sự đầu tư chưa đủ độ. Thêm nữa, nghệ sĩ biểu diễn có trình độ cao, nhưng chúng ta chưa có được những ban nhóm, những đoàn nghệ thuật nổi tiếng thế giới”.