1. Vai trò của trạm y tế xã trong việc đưa dịch vụ HIV/AIDS đến gần người dân
Trong chiến lược kiểm soát và tiến tới chấm dứt dịch bệnh AIDS, củng cố hệ thống y tế cơ sở được xác định là một trong những hướng đi quan trọng. Kinh nghiệm quốc tế được đề cập trong báo cáo của Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) tại Hội thảo "Phát động Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS và cập nhật thông tin về HIV/AIDS" do Bộ Y tế phối hợp với Ủy Ban nhân dân tỉnh Cần Thơ đã tổ chức mới đây cho thấy, việc lồng ghép các dịch vụ phòng, chống HIV vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu giúp đưa dịch vụ y tế đến gần người dân hơn.
Theo định hướng này, trạm y tế xã, phường không chỉ thực hiện nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu mà còn từng bước tham gia vào hoạt động quản lý, tư vấn, điều trị và dự phòng HIV/AIDS. Việc tích hợp các dịch vụ HIV vào hệ thống y tế địa phương góp phần tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi, liên tục và công bằng hơn.
Tuy nhiên, để mô hình này phát huy hiệu quả, việc mở rộng nhiệm vụ cho y tế cơ sở cần đi đôi với bảo đảm chất lượng và độ bao phủ dịch vụ. Các trạm y tế xã cần được nâng cao năng lực chuyên môn, đồng thời có khả năng lập kế hoạch, xây dựng ngân sách và tổ chức cung cấp dịch vụ phòng, chống HIV, lao cùng các bệnh lý khác.
Một trong những lợi ích quan trọng của việc đưa dịch vụ về tuyến cơ sở là giúp người dân tiếp cận các hoạt động xét nghiệm, dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) và dịch vụ giảm hại ngay tại địa phương. Khi các dịch vụ được tổ chức gần nơi sinh sống, người dân có thêm điều kiện tiếp cận chăm sóc sức khỏe, giảm những trở ngại trong quá trình tìm kiếm và sử dụng dịch vụ.
Đây cũng là hướng tiếp cận nhằm xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện hơn, trong đó người sử dụng dịch vụ được tôn trọng phẩm giá, được tiếp cận các dịch vụ cần thiết và được duy trì chăm sóc một cách nhất quán.
Củng cố y tế cơ sở kết hợp ứng dụng công nghệ số giúp mở rộng tiếp cận dịch vụ xét nghiệm, tư vấn, dự phòng và điều trị HIV/AIDS, bảo đảm chăm sóc liên tục và giảm kỳ thị, phân biệt đối xử.
2. Công nghệ số và xét nghiệm tích hợp: Nâng cao hiệu quả quản lý HIV/AIDS
Bên cạnh việc củng cố mạng lưới y tế cơ sở, ứng dụng công nghệ số và các nền tảng xét nghiệm hiện đại đang mở ra những phương thức mới trong quản lý, theo dõi và cung cấp dịch vụ HIV/AIDS. Những giải pháp này góp phần tối ưu hóa nguồn lực, cải thiện khả năng tiếp cận thông tin và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống y tế.
Ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu HIV/AIDS
Thông tin tại Hội thảo cũng cho biết, Bộ Y tế đã phê duyệt Chương trình chuyển đổi số trong hoạt động phòng, chống HIV/AIDS giai đoạn 2025 - 2030. Chương trình hướng tới hoàn thiện hệ thống thông tin quản lý, kết nối dữ liệu HIV với bệnh án điện tử và hệ thống bảo hiểm y tế. Một nhiệm vụ quan trọng là chuẩn hóa, làm sạch và bổ sung dữ liệu theo tiêu chí "Đúng - Đủ - Sạch - Sống". Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm thông tin quản lý chính xác, đầy đủ, được cập nhật và có thể sử dụng trong quá trình theo dõi hoạt động phòng, chống HIV/AIDS.
Khi dữ liệu được quản lý đồng bộ, các cơ quan và cơ sở y tế có điều kiện theo dõi sát hơn tình hình triển khai dịch vụ, tiến độ thực hiện cũng như nguồn lực thực tế. Qua đó, việc lập kế hoạch và tổ chức các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS có thêm cơ sở để thực hiện hiệu quả.
Cùng với hệ thống dữ liệu quản lý, các nền tảng trực tuyến cũng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ. Website tự xét nghiệm HIV (tuxetnghiem.vn) được triển khai tại nhiều tỉnh, thành phố, tạo điều kiện để khách hàng tiếp cận dịch vụ tự xét nghiệm thuận tiện hơn, đồng thời chú trọng bảo đảm tính bảo mật.
Tận dụng nền tảng xét nghiệm phân tử cho nhiều bệnh
Một hướng ứng dụng công nghệ khác được đề cập tại hội thảo là sử dụng các nền tảng xét nghiệm phân tử như GeneXpert cho nhiều tác nhân gây bệnh, bao gồm HIV, lao, viêm gan virus và các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STIs).
Thay vì chỉ phục vụ một loại xét nghiệm riêng lẻ, việc khai thác nền tảng xét nghiệm cho nhiều bệnh giúp tận dụng tốt hơn cơ sở vật chất và nguồn lực hiện có. Xét nghiệm đa bệnh trên nền tảng GeneXpert có thể rút ngắn thời gian trả kết quả so với mô hình xét nghiệm tập trung truyền thống.
Cách tiếp cận này mang lại lợi ích cho cả hệ thống y tế và người sử dụng dịch vụ. Việc tối ưu hóa thiết bị, nguồn lực xét nghiệm và thời gian trả kết quả góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức các hoạt động chẩn đoán, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho quá trình tiếp cận dịch vụ.
3. Đồng bộ theo dõi điều trị và quản lý HIV tiến triển
Ứng dụng công nghệ và củng cố năng lực y tế cơ sở còn có ý nghĩa quan trọng trong theo dõi điều trị, đánh giá đáp ứng thuốc và phát hiện sớm các nguy cơ ở người sống chung với HIV.
BS. Nguyễn Thị Kim Chi, Phó Giám đốc Văn phòng CDC Hoa Kỳ tại Việt Nam, khu vực phía Nam chia sẻ tại Hội thảo. Ảnh PV.
Điều chỉnh thời điểm xét nghiệm tải lượng virus: Theo BS. Nguyễn Thị Kim Chi, Phó Giám đốc Văn phòng CDC Hoa Kỳ tại Việt Nam, khu vực phía Nam, hiệu quả ức chế virus nhanh của các phác đồ điều trị hiện đại có chứa dolutegravir (DTG) là cơ sở để xem xét thay đổi thời điểm xét nghiệm tải lượng HIV. Cụ thể, xét nghiệm tải lượng virus lần đầu được khuyến nghị thực hiện vào tháng thứ 3 sau khi bắt đầu điều trị, thay vì tháng thứ 6 như trong giai đoạn sử dụng các phác đồ thuốc trước đây. Khi người bệnh đã đạt được tình trạng ức chế virus bền vững, khoảng cách giữa các lần xét nghiệm có thể được giãn ra 2–3 năm/lần.
Việc điều chỉnh lịch xét nghiệm hướng tới sử dụng nguồn lực hợp lý hơn, đồng thời vẫn duy trì theo dõi tình trạng điều trị của người bệnh.
Tổ chức dịch vụ chăm sóc đồng bộ: Một giải pháp khác là tổ chức mô hình chăm sóc đồng bộ tại cơ sở y tế. Theo đó, người bệnh có thể được khám lâm sàng, thực hiện xét nghiệm tải lượng virus và nhận đơn thuốc trong cùng một lần đến khám. Mô hình này giúp giảm số lần đi lại không cần thiết, tạo thuận lợi cho người bệnh trong quá trình điều trị và sử dụng dịch vụ. Đồng thời, việc phối hợp các hoạt động khám, xét nghiệm và cấp thuốc cũng góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức chăm sóc tại cơ sở y tế.
Tăng cường quản lý người bệnh HIV tiến triển: Một vấn đề cần được quan tâm là quản lý bệnh HIV tiến triển (AHD), đặc biệt trong bối cảnh vẫn có những trường hợp được chẩn đoán HIV muộn. Đây là nhóm người bệnh cần được đánh giá và phát hiện kịp thời các nguy cơ liên quan đến tình trạng suy giảm miễn dịch. Do đó, vai trò của việc duy trì khả năng tiếp cận xét nghiệm CD4 tại điểm chăm sóc (POC), cùng các xét nghiệm sàng lọc nhiễm trùng cơ hội như LF-LAM và CrAg là rất quan trọng.
Xét nghiệm CD4 giúp đánh giá tình trạng miễn dịch của người bệnh. Trong khi đó, LF-LAM và CrAg là những xét nghiệm được đề cập trong chiến lược sàng lọc nhiễm trùng cơ hội. Việc duy trì khả năng tiếp cận các xét nghiệm này tại cơ sở y tế giúp hỗ trợ phát hiện nguy cơ, từ đó có cơ sở triển khai các biện pháp chăm sóc phù hợp và kịp thời.
4. Hướng tới chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030
Việc củng cố trạm y tế xã, phường kết hợp với chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ xét nghiệm hiện đại đang mở ra hướng tiếp cận mới trong phòng, chống HIV/AIDS. Trong đó, y tế cơ sở là nơi gần dân, giúp người dân tiếp cận dịch vụ; công nghệ số hỗ trợ quản lý dữ liệu, kết nối và theo dõi liên tục; còn các xét nghiệm hiện đại góp phần nâng cao khả năng phát hiện, đánh giá và quản lý bệnh.
Để mô hình này phát huy hiệu quả, cần tiếp tục đầu tư nhân lực, trang thiết bị, kinh phí và đào tạo chuyên môn cho tuyến cơ sở. Đồng thời, phải xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế, cơ sở điều trị HIV/AIDS, phòng xét nghiệm và các tổ chức cộng đồng.
Đặc biệt, mọi hoạt động cần đặt người bệnh ở vị trí trung tâm, bảo đảm quyền riêng tư, bảo mật thông tin, không kỳ thị và phân biệt đối xử. Khi người dân tin tưởng, chủ động tiếp cận dịch vụ xét nghiệm, dự phòng và điều trị, hiệu quả phòng, chống HIV/AIDS mới được nâng cao bền vững.
Sự kết hợp giữa y tế cơ sở và công nghệ số không chỉ giúp cải thiện chất lượng chăm sóc mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận dịch vụ giữa các nhóm dân cư, hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030.
