Ra mắt từ năm 1981 để thay thế MiG-25 Foxbat, MiG-31 ban đầu được thiết kế với nhiệm vụ duy nhất là bảo vệ vùng trời rộng lớn của Liên Xô trước các máy bay ném bom chiến lược và tên lửa hành trình của Mỹ.
Máy bay MiG-31K của Nga mang tên lửa Kh-47M2 Kinzhal. (Ảnh: DE)
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, nhiều người cho rằng MiG-31 sẽ sớm bị loại biên. Tuy nhiên, Nga đã lựa chọn một hướng đi khác: liên tục hiện đại hóa thay vì thay thế. Đến nay, MiG-31 không chỉ là máy bay đánh chặn tầm xa mà còn trở thành một trong số ít nền tảng trên thế giới có khả năng mang và phóng tên lửa siêu thanh.
Với lãnh thổ trải dài qua 11 múi giờ và hàng nghìn km bờ biển Bắc Cực nhưng số lượng sân bay hạn chế, Liên Xô cần một loại máy bay có thể cất cánh nhanh, bay cực nhanh và tuần tra trên phạm vi rất rộng.
MiG-31 được phát triển để đáp ứng chính yêu cầu đó. Không giống các tiêm kích chuyên không chiến tầm gần, MiG-31 là máy bay đánh chặn tầm xa, được tối ưu để phát hiện và phá hủy các mục tiêu trước khi chúng tiến sâu vào không phận Liên Xô.
Dù kế thừa MiG-25, MiG-31 được thiết kế lại gần như hoàn toàn với khung thân chắc chắn hơn, hệ thống điện tử hiện đại hơn và kíp lái gồm hai người, bao gồm phi công và sĩ quan điều khiển hệ thống vũ khí.
Một trong những điểm nổi bật nhất của MiG-31 là radar mảng pha Zaslon. Đây là máy bay chiến đấu đầu tiên trên thế giới được đưa vào hoạt động với radar mảng quét điện tử thụ động (PESA), mang lại bước tiến lớn về khả năng phát hiện mục tiêu. Radar này có thể phát hiện máy bay ném bom từ khoảng cách hàng trăm km, theo dõi nhiều mục tiêu cùng lúc và dẫn đường cho nhiều tên lửa tấn công đồng thời.
Ngoài ra, các máy bay MiG-31 còn có thể chia sẻ dữ liệu mục tiêu với nhau. Một biên đội gồm 4 chiếc có thể giám sát một vùng trời rất rộng, tạo nên mạng lưới đánh chặn hiệu quả.
MiG-31 nổi tiếng nhờ tốc độ cực cao. Máy bay có thể đạt tốc độ tối đa khoảng Mach 2,8 và trong một số trường hợp có thể vượt Mach 3 trong thời gian ngắn, dù điều này có thể làm giảm tuổi thọ động cơ.
Máy bay có trần bay khoảng 20 km cùng lượng nhiên liệu lớn, cho phép hoạt động trên phạm vi rộng và nhanh chóng tiếp cận mục tiêu. Những đặc điểm này giúp MiG-31 trở thành một trong những máy bay đánh chặn nhanh nhất từng được chế tạo.
Ngay từ đầu, MiG-31 đã được trang bị tên lửa R-33 để đối phó với các máy bay ném bom chiến lược như B-52, B-1, cùng tên lửa hành trình và máy bay trinh sát. Sau này, R-33 được thay thế bằng R-37M, một trong những tên lửa không đối không có tầm bắn xa nhất thế giới hiện nay. Tùy cấu hình, R-37M có thể tấn công mục tiêu ở khoảng cách khoảng 320–400 km.
Nhiều thập kỷ qua, MiG-31 đã trải qua hàng loạt chương trình nâng cấp. Các phiên bản MiG-31B và MiG-31BS được cải tiến hệ thống điện tử, radar và dẫn đường. Đáng chú ý nhất là MiG-31BM với buồng lái kỹ thuật số, máy tính nhiệm vụ mới, radar mạnh hơn, khả năng theo dõi nhiều mục tiêu hơn, tích hợp các loại vũ khí chính xác hiện đại, liên kết dữ liệu mới và năng lực tác chiến điện tử được nâng cao.
Những cải tiến này giúp MiG-31 tiếp tục duy trì giá trị chiến đấu dù đã phục vụ hơn 4 thập kỷ. Bước ngoặt lớn nhất của MiG-31 là sự xuất hiện của phiên bản MiG-31K. MiG-31K được tối ưu để mang tên lửa siêu thanh Kh-47M2 Kinzhal. Để thực hiện nhiệm vụ này, một số thiết bị radar được lược bỏ hoặc đơn giản hóa nhằm giảm trọng lượng và tăng hiệu quả mang vũ khí.
Tên lửa Kinzhal có trọng lượng hơn 4 tấn, vượt quá khả năng mang theo của phần lớn máy bay chiến đấu. MiG-31 có tốc độ rất cao, bay ở độ cao lớn và sở hữu khả năng mang tải trọng lớn, giúp nó trở thành phương tiện phóng lý tưởng.
Máy bay tăng tốc lên vận tốc lớn rồi leo lên độ cao thích hợp trước khi phóng tên lửa. Việc tên lửa được khai hỏa khi máy bay đang bay nhanh và ở độ cao lớn giúp Kinzhal có thêm động năng, từ đó tăng tầm bắn và hiệu quả tác chiến.
Theo phía Nga, Kinzhal có tầm bắn hơn 2.000 km, tùy thuộc điều kiện phóng. Có thể xem MiG-31 đóng vai trò như "tầng đẩy đầu tiên", giúp tên lửa đạt hiệu suất cao hơn ngay từ thời điểm rời máy bay.
Phiên bản MiG-31K đã được Nga sử dụng trong cuộc xung đột tại Ukraine để phóng tên lửa Kinzhal nhằm vào các mục tiêu hạ tầng, công trình kiên cố và nhiều mục tiêu quân sự. Nga cũng tuyên bố Kinzhal từng được sử dụng để tấn công các trận địa phòng không Patriot.
