Chiến tranh đã lùi xa nhưng trên những điểm cao từng là chiến trường ác liệt, trong những phần mộ chưa rõ thông tin và trên những chuyến bay đặc biệt..., hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ vẫn đang được tiếp nối. 

Với những người lính hôm nay, đó là một "mệnh lệnh từ trái tim" - tìm đồng đội, đưa các anh trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình.

*****

Hơn bốn thập kỷ sau những trận chiến ác liệt nơi biên cương phía Bắc, cây rừng đã phủ xanh những điểm cao từng bị bom đạn cày xới. Địa hình thay đổi, nhiều dấu tích chiến tranh bị đất đá và thời gian vùi lấp. Nhưng giữa khe đá, hang sâu và lớp đất của chiến trường năm xưa, vẫn còn những người lính chưa trở về.

Hành trình tìm kiếm họ đang được nối dài trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đây là chiến dịch có tính toàn diện, quy mô lớn nhất từ trước tới nay nhằm tạo đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Tại những điểm cao của chiến trường Vị Xuyên, cán bộ, chiến sĩ vượt núi, phá đá, tìm từng dấu tích. Ở các nghĩa trang, bộ đội, dân quân tự vệ phối hợp mở những phần mộ sâu, đưa hài cốt lên để lấy mẫu. Các bác sĩ pháp y cẩn trọng với từng chiếc răng, mảnh xương. Sau đó, những mẫu sinh phẩm được đóng gói, niêm phong và vận chuyển bằng máy bay quân sự đến nơi giám định ADN.

Mỗi lực lượng một công việc, mỗi công đoạn một yêu cầu khác nhau, nhưng tất cả cùng hướng đến một kết quả: trả lại danh tính cho những người đã hy sinh.

Buổi sáng trên điểm cao 685, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang bắt đầu bằng những bước chân men theo triền đá.

Từ điểm tập kết, các tổ tìm kiếm mang theo cuốc, xẻng, xà beng, máy khoan và vật tư, chia thành nhiều mũi lên núi. Đường bằng phẳng nhanh chóng nhường chỗ cho những con dốc dựng đứng, vách đá và những lối mòn xuyên rừng.

Có nơi, cán bộ, chiến sĩ phải bám dây, vịn thân cây mới có thể tiếp cận. Cuốc, xẻng, máy móc và vật tư phục vụ một ngày tìm kiếm đều được đưa lên núi bằng sức người.

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang được tăng cường lên 67 cán bộ, chiến sĩ, tổ chức thành nhiều tổ, nhiều mũi. Bộ đội thường trực phối hợp với dân quân tìm kiếm tại các hang, hốc, vách đá - những nơi mà hơn bốn thập kỷ trước có thể đã trở thành vị trí chiến đấu hoặc nơi đồng đội nằm lại.

Có những ngày, hàng mét khối đất đá được đào lên nhưng không có dấu tích. Lại có khi, sau nhiều giờ phá đá, thứ tìm thấy chỉ là một dấu vết rất nhỏ nằm lẫn giữa đất và rễ cây.

Công việc đòi hỏi sự kiên trì. Bởi mỗi vị trí được xác định hôm nay đều có thể bắt đầu từ một mảnh thông tin ít ỏi của hàng chục năm trước.

Điểm cao 685 từng là một trong những khu vực chiến đấu đặc biệt ác liệt của mặt trận Vị Xuyên. Sau hơn bốn thập kỷ, cây rừng đã phủ kín nhiều dấu tích, đất đá sạt lở, địa hình thay đổi. Không ít vị trí trận địa năm xưa giờ chỉ còn trong ký ức của những người từng trực tiếp chiến đấu.

Vì thế, bên cạnh lực lượng tìm kiếm, ký ức của các cựu chiến binh trở thành một nguồn thông tin quan trọng để đối chiếu với địa hình thực tế.

Ở tuổi 70, cựu chiến binh Trịnh Xuân Hùng, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356, lần thứ ba trở lại điểm cao 685.

Theo lời ông Hùng, Tiểu đoàn 5 có 285 cán bộ, chiến sĩ trực tiếp chiến đấu ở cao điểm 685, nhưng chỉ 6 người trở về.

Hơn bốn thập kỷ trước, ông từng dẫn đồng đội vào trận. Nay, ông trở lại chính nơi ấy, dẫn những người lính thuộc thế hệ sau tìm những người chưa thể trở về.

Từng mỏm đá, hướng dốc, khe núi được ông nhớ lại và chỉ dẫn. Những cán bộ tìm kiếm đi sau ghi chép, đánh dấu, rồi đối chiếu từng vị trí với địa hình hiện tại.

Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp, Đội phó Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, gọi đó là một "mệnh lệnh từ trái tim". "Mệnh lệnh" đó không vang lên từ tiếng kẻng báo động hay giữa một trận đánh, mà đến từ trách nhiệm của những người đang sống đối với những đồng đội đã ngã xuống.

Qua những ký ức của cựu chiến binh, tài liệu lịch sử và khảo sát thực địa, phạm vi tìm kiếm từng bước được thu hẹp. Qua quá trình thu thập thông tin, lực lượng chức năng đã xác định 5 vị trí mộ tập thể tại điểm cao 685, với tổng số 69 hài cốt liệt sĩ thuộc Trung đoàn 153, Sư đoàn 356.

Nhưng tìm thấy hài cốt mới chỉ là một phần của hành trình. Để một người lính thực sự trở về với gia đình, cần tiếp tục xác định họ là ai...

Một ngày mưa lớn tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Đan Phượng, Hà Nội. Nước và bùn nhanh chóng tràn vào những phần mộ.

Dưới đáy huyệt, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 260, Sư đoàn 361, Quân chủng Phòng không - Không quân vẫn bám vị trí. Có chiến sĩ nằm sát miệng huyệt, vừa bóc từng lớp đất, vừa tát nước. Khi đến gần tiểu và phần hài cốt, mọi thao tác chậm lại, cẩn trọng hơn.

Trong đợt nhiệm vụ này, Trung đoàn 260 cử 40 cán bộ, chiến sĩ phối hợp với địa phương khai quật, phục vụ lấy mẫu xác định danh tính 7 phần mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin.

Đây không phải công việc thường xuyên của những người lính Phòng không - Không quân. Hằng ngày, họ gắn với radar, tên lửa, máy bay và nhiệm vụ quản lý, bảo vệ vùng trời. Nhưng trong chiến dịch này, họ có mặt dưới những phần mộ sâu, thực hiện những công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và cẩn trọng.

Từ đào đất, tát nước đến nâng tiểu, phủ Quốc kỳ và bàn giao, từng công đoạn đều được thực hiện với sự thành kính.

Chiến sĩ Lê Minh Tú, Trung đoàn 260 cho biết, được tham gia nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ là niềm vinh dự, tự hào.

Cũng trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tại xã Đông Anh, Hà Nội, cán bộ Ban Chỉ huy Quân sự xã và lực lượng dân quân tự vệ trực tiếp tham gia công việc tại hiện trường.

Trên địa bàn có 5 nghĩa trang với 36 phần mộ thuộc diện thực hiện nhiệm vụ. Nhiều phần mộ sau nhiều lần tôn tạo nằm sâu từ 1,6m đến gần 2m, thậm chí sâu hơn.

Không gian dưới huyệt chật hẹp, có nơi xuất hiện nước ngầm và bùn đất. Người dưới huyệt đào và bóc đất, người phía trên kéo đất lên; người giữ dây, người tiếp nhận; người ghi chép, người đối chiếu mã số.

Mỗi phần việc đều phải được thực hiện đúng trình tự để hài cốt được đưa lên an toàn, hồ sơ không bị nhầm lẫn và mẫu sinh phẩm được bảo đảm phục vụ bước tiếp theo.

Những chiến sĩ bộ đội Phòng không - Không quân đến cán bộ quân sự địa phương và dân quân tự vệ, các lực lượng cùng đưa những phần hài cốt vào một quy trình tiếp theo: lấy mẫu, giám định và xác định danh tính.

Khi phần mộ được mở, hài cốt được đưa lên, công việc chuyển sang một khâu đòi hỏi độ chính xác cao hơn.

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Mai Lâm, xã Đông Anh, bác sĩ Dương Thị Thảo My cùng đồng nghiệp chuẩn bị dụng cụ, rà soát hồ sơ, mã hóa từng trường hợp và thiết lập khu vực lấy mẫu.

Mỗi phần mộ được số hóa, gắn một mã riêng tương ứng với mẫu được lấy. Người tham gia lấy mẫu mặc trang phục bảo hộ, đeo khẩu trang, găng tay và hạn chế tối đa những tiếp xúc không cần thiết nhằm tránh nguy cơ nhiễm chéo.

Khi tiếp nhận hài cốt, bác sĩ pháp y lựa chọn những mẫu phù hợp để phục vụ giám định ADN. Răng, đặc biệt là phần chân răng, thường được ưu tiên. Nếu không còn răng, xương ống và xương dài được lựa chọn.

Nhưng sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, việc lấy mẫu không phải lúc nào cũng thuận lợi. Xương có thể đã mủn, răng có thể rơi rụng hoặc thất lạc trong đất. Có lúc, cán bộ phải kiểm tra từng khối đất để tìm một chiếc răng hay một mảnh xương còn đủ điều kiện phục vụ giám định.

Ở khâu này, mỗi mẫu sinh phẩm không chỉ là một vật chứng của quá khứ. Đó còn là cơ hội để xác định một người đã hy sinh là ai.

Sau khi được lựa chọn, mẫu được lấy, ghi mã và niêm phong, chuẩn bị chuyển đến các đơn vị chuyên môn phục vụ giám định ADN.

Hành trình của người lính chưa dừng lại ở phần mộ…

Ngày 21/8/2026, chiếc CASA C-295 của Quân chủng Phòng không - Không quân hạ cánh xuống Sân bay Gia Lâm.

Trên khoang máy bay là 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ, được vận chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội, niêm phong và bảo quản trong 100 thùng chuyên dụng.

Ngày 11/9/2026, một chuyến bay khác tiếp tục hạ cánh tại Gia Lâm. Máy bay vận tải quân sự CASA C-295 số hiệu 8901 đưa 13.563 mẫu sinh phẩm từ Tân Sơn Nhất ra Hà Nội phục vụ giám định ADN.

Trước chuyến bay, phương tiện, trọng tải, phương án vận chuyển và việc gia cố các thùng chứa trên khoang đều được tính toán kỹ. Riêng chuyến ngày 11/9, 144 thùng chuyên dụng được phân loại, đánh số, phủ Quốc kỳ và cố định an toàn trong suốt hành trình.

Tại Sân bay Gia Lâm, từng thùng mẫu được tiếp nhận trong không khí trang nghiêm.

Mỗi số thứ tự trên một thùng chứa không đơn thuần là một mã vận chuyển, mà gắn với hy vọng xác định danh tính cho một người đã hy sinh.

Thiếu tướng Nguyễn Huy Tuấn, Phó Chính ủy Quân chủng Phòng không - Không quân, gọi đó là "chuyến bay tình nghĩa, chuyến bay đặc biệt", thể hiện sự tri ân của cán bộ, chiến sĩ Quân chủng đối với các anh hùng liệt sĩ.

Từ sân bay, các mẫu sinh phẩm tiếp tục đến các cơ sở chuyên môn. Tại đó, kết quả giám định ADN sẽ được đối chiếu với dữ liệu thân nhân để tìm kiếm sự tương đồng.

Nếu có kết quả phù hợp, một phần mộ chưa rõ thông tin có thể được trả lại tên tuổi, quê quán. Với gia đình, đó có thể là câu trả lời cho một cuộc chờ đợi kéo dài hàng chục năm.

Những chuyến bay là một mắt xích trong cả quá trình. Phía sau đó là hàng loạt công việc nối tiếp nhau: thu thập thông tin, xác minh địa điểm, tìm kiếm, quy tập, lấy mẫu đến giám định ADN và đối chiếu thân nhân.

Với cán bộ, chiến sĩ Quân chủng Phòng không - Không quân, nhiệm vụ trong Chiến dịch 500 ngày đêm được nối từ những phần mộ sâu đến những chuyến bay vận chuyển hàng vạn mẫu sinh phẩm.

Nếu trong nhiệm vụ thường xuyên, họ trực ban chiến đấu, quản lý và bảo vệ vùng trời Tổ quốc, thì trong chiến dịch này, những người lính Phòng không - Không quân có mặt tại nghĩa trang, trực tiếp khai quật, hỗ trợ lấy mẫu, vận chuyển, bàn giao hài cốt; đồng thời tổ chức các chuyến bay đưa mẫu sinh phẩm tới cơ sở giám định.

Qua những việc làm cụ thể ấy, phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ tiếp tục được thể hiện trong một nhiệm vụ đặc biệt của thời bình - góp phần tìm lại tên cho những người đã hy sinh.

Trên chiến trường Vị Xuyên năm xưa, công việc vẫn chưa kết thúc.

Theo tài liệu lịch sử, địa bàn Hà Tuyên trước đây có 4.267 liệt sĩ hy sinh. Đến nay, 3.174 hài cốt liệt sĩ đã được tìm kiếm, quy tập; còn 1.093 liệt sĩ cần tiếp tục tìm kiếm.

Riêng điểm cao 685 có khoảng 250 liệt sĩ hy sinh nhưng mới quy tập được 80 hài cốt. Tại điểm cao 233, khoảng 330 liệt sĩ hy sinh nhưng đến nay mới quy tập được 9 hài cốt.

Những con số cho thấy phía trước vẫn còn một khối lượng công việc rất lớn.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Ngân, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 2, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính Quân khu 2 nhấn mạnh: "Còn thông tin về liệt sĩ thì còn tổ chức tìm kiếm, quyết tâm tìm cho bằng được".

Ở tuổi 70, cựu chiến binh Trịnh Xuân Hùng từng lo mình sẽ không còn đủ sức để nhiều lần trở lại điểm cao 685. Nhưng phía sau ông đã có những người lính trẻ tiếp tục bước đi.

Những người từng trực tiếp chiến đấu năm xưa đang trao lại ký ức về chiến trường cho thế hệ sinh ra trong hòa bình. 

Từng vị trí, từng dấu mốc, từng câu chuyện về đồng đội được nhắc lại để phục vụ một công việc đặc biệt hôm nay: tìm kiếm những người vẫn còn nằm lại.

Những tin vui liên tục được báo về. Ở điểm cao, đã có những bộ hài cốt liệt sĩ được tìm thấy. Tại nghĩa trang, bộ đội và dân quân mở phần mộ. Bác sĩ pháp y lấy mẫu. Những chuyến bay quân sự vận chuyển mẫu sinh phẩm. Các cơ sở chuyên môn tiếp tục giám định ADN và đối chiếu với thân nhân...

Không có một cá nhân nào có thể hoàn thành hành trình ấy một mình. Từng người, từng đơn vị, từng lực lượng tiếp nối nhau trong một hành trình ý nghĩa và thiêng liêng hơn bao giờ hết.

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ khi chiến tranh kết thúc, vẫn còn hàng chục nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính. "Chiến dịch 500 ngày đêm" vì thế không chỉ là một chiến dịch tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, mà còn là hành trình đi tìm ký ức của cả dân tộc. 

Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, mỗi mẫu ADN được đối sánh thành công hay mỗi di vật được phát hiện đều góp phần làm trọn vẹn hơn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam và nối dài hành trình tri ân các thế hệ cha anh đi trước.