Những chiếc Yak-130 này được bàn giao cho Iran từ tháng 9/2023, được trang bị tên lửa không đối không và hoạt động song song với các tiêm kích MiG-29A thường đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ không phận quanh thủ đô Tehran.
Máy bay huấn luyện Yak-130. (Nguồn: MW)
Việc đưa Yak-130 vào trực chiến gây chú ý bởi đây là dòng máy bay phản lực mới duy nhất mà Iran tiếp nhận trong suốt 35 năm qua. Dù được xếp vào nhóm máy bay huấn luyện phản lực tiên tiến, Yak-130 vẫn có khả năng tác chiến thực sự. Tuy nhiên, nó không được thiết kế cho các trận không chiến cường độ cao hay giao tranh ngoài tầm nhìn (BVR). Thế mạnh của Yak-130 nằm ở khả năng tác chiến trong tầm nhìn trực tiếp (WVR).
Máy bay này được tích hợp kính ngắm gắn trên mũ bảo hiểm phi công cùng tên lửa không đối không R-73, cho phép tấn công mục tiêu ở góc lệch lớn ngoài trục mũi máy bay. Điều đó đồng nghĩa phi công có thể khóa và phóng tên lửa vào mục tiêu ở góc rất rộng mà không cần hướng thẳng mũi máy bay về phía đối phương. Trong môi trường đối phó máy bay không người lái (UAV) hoặc mục tiêu tốc độ thấp, tính năng này mang lại lợi thế đáng kể.
Các báo cáo và hình ảnh hiện có cho thấy máy bay Mỹ và Israel phần lớn tránh xâm nhập sâu vào không phận Iran, thay vào đó sử dụng vũ khí tầm xa như tên lửa hành trình, tên lửa đạn đạo và tên lửa chống bức xạ, bao gồm các loại như Delilah, Rampage và AGM-88 HARM, để tấn công mục tiêu từ khoảng cách an toàn. Trong khi đó, UAV hoạt động trong không phận Iran được cho là chịu tổn thất đáng kể.
Một yếu tố quan trọng trong hệ thống phòng thủ của Iran là việc sử dụng rộng rãi các tổ hợp phòng không dẫn đường hồng ngoại đặt trên mặt đất. Các hệ thống này không phát sóng radar khi tác chiến, khiến chúng khó bị phát hiện và vô hiệu hóa bằng tên lửa chống radar. Ngoài ra, Iran còn triển khai các bệ phóng phòng không mồi nhử nhằm tiêu hao đạn dược và nguồn lực của đối phương.
Trong bối cảnh không phận vẫn được bảo vệ tương đối chắc chắn, việc sử dụng Yak-130 và MiG-29 cho nhiệm vụ săn UAV được đánh giá là lựa chọn hợp lý. Nguy cơ các tiêm kích Iran phải đối đầu trực tiếp với chiến đấu cơ hiện đại của đối phương ở cự ly gần hiện được xem là không cao.
Yak-130 được Iran mua với mục đích chính là đào tạo phi công cho các dòng tiêm kích tiên tiến hơn, đặc biệt là Su-35, dự kiến có thể bắt đầu được bàn giao từ cuối năm 2026. Một số tuyên bố từ phía Nga đầu năm nay về hợp đồng xuất khẩu Su-57 cho một quốc gia Trung Đông cũng làm dấy lên suy đoán rằng Iran có thể là khách hàng tiềm năng.
Dù còn nhiều hạn chế như tốc độ tối đa dưới âm thanh, tốc độ leo cao thấp, trần bay và khả năng cơ động ở mức trung bình, Yak-130 vẫn sở hữu hệ thống điện tử hàng không hiện đại, cảm biến tiên tiến và khả năng mang nhiều loại vũ khí khác nhau. Những yếu tố này giúp nó đảm nhiệm hiệu quả vai trò phòng không tầm gần và chống UAV trong điều kiện phù hợp.
