Tupolev Tu-22M ược thiết kế từ thời Chiến tranh Lạnh, chiếc máy bay này ban đầu phục vụ một mục đích rất khác so với cách Nga đang khai thác nó hiện nay.
Máy bay ném bom Tu-22M. (Ảnh: CC)
Dù đã nhiều tuổi, Tu-22M vẫn được Nga sử dụng như một nền tảng phóng vũ khí tầm xa, cho phép máy bay tấn công các mục tiêu ở khoảng cách lớn mà không cần tiến sâu vào vùng trời được bảo vệ bởi mạng lưới phòng không Ukraine.
Sự tồn tại của Tu-22M cũng đặt ra một câu hỏi lớn: liệu một thiết kế có nguồn gốc từ thời Chiến tranh Lạnh còn phù hợp khi xung đột trên không đang ngày càng chuyển sang thời đại của máy bay tàng hình và các hệ thống phòng không hiện đại?
Tu-22M từng được thiết kế để đối đầu NATO
Tu-22M được Liên Xô phát triển với vai trò kép. Nó vừa là máy bay ném bom tầm xa phục vụ các cuộc tấn công chiến lược, vừa là nền tảng tiến công chống hạm nhằm đối phó với lực lượng hải quân NATO.
Với khả năng bay siêu âm, tải trọng vũ khí lớn và thiết kế cánh cụp, Tu-22M được kỳ vọng có thể mang cả vũ khí hạt nhân lẫn vũ khí thông thường để tấn công các mục tiêu quan trọng của NATO.
Một trong những nhiệm vụ đáng chú ý của dòng máy bay này là đối phó với các nhóm tác chiến tàu sân bay. Ngoài nhiệm vụ tấn công, Tu-22M còn có thể thực hiện trinh sát chiến lược.
Khả năng tiếp nhiên liệu trên không ở một số cấu hình cũng giúp mở rộng đáng kể phạm vi hoạt động, cho phép máy bay tiếp cận những khu vực nằm cách xa căn cứ xuất phát. Tu-22M không đơn thuần là một máy bay ném bom mà còn là một thành phần trong chiến lược đối phó với sức mạnh không quân và hải quân của NATO.
Từ máy bay chống NATO thành bệ phóng tên lửa ở Ukraine
Tại Ukraine, Nga chủ yếu sử dụng Tu-22M như một nền tảng tấn công tầm xa. Thay vì trực tiếp bay sâu vào không phận Ukraine, máy bay có thể phóng tên lửa hành trình và các loại vũ khí tầm xa từ khoảng cách tương đối an toàn. Cách sử dụng này cho phép Tu-22M đe dọa nhiều mục tiêu trên khắp Ukraine mà không phải thường xuyên đối mặt với mạng lưới phòng không đối phương.
Đây cũng là một sự thay đổi đáng chú ý so với vai trò ban đầu của Tu-22M. Chiếc máy bay từng được thiết kế để tiến hành các chiến dịch quy mô lớn nhằm vào NATO giờ đây chủ yếu đóng vai trò như một "bệ phóng tên lửa" trên không.
Chính cách khai thác này cũng cho thấy những hạn chế của không quân Nga tại Ukraine. Các hệ thống phòng không do phương Tây cung cấp, trong đó có Patriot của Mỹ và IRIS-T của Đức, đã tạo ra những vùng nguy hiểm khiến máy bay Nga khó hoạt động tự do ở nhiều khu vực.
Tu-22M vì vậy phải dựa nhiều hơn vào vũ khí tầm xa thay vì sử dụng khả năng bay và tải trọng của mình để trực tiếp tiến vào khu vực chiến đấu.
Tu-22M không phải mục tiêu bất khả xâm phạm
Dù giúp Nga duy trì khả năng tấn công tầm xa, Tu-22M vẫn phải chịu tổn thất trong chiến sự.
Tháng 8/2023, khi Ukraine tiến hành cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) nhằm vào căn cứ không quân Soltsy-2 ở vùng Novgorod của Nga. Ít nhất một chiếc Tu-22M được cho là đã bị phá hủy trong cuộc tấn công.
Vụ việc có ý nghĩa lớn không chỉ vì Nga mất một máy bay ném bom tầm xa mà còn cho thấy Ukraine có khả năng sử dụng UAV để đánh vào các mục tiêu quân sự nằm sâu trong lãnh thổ Nga.
Về mặt tác chiến, tổn thất này làm giảm một phần năng lực tấn công tầm xa của Nga. Về mặt biểu tượng, nó cũng cho thấy những máy bay từng được thiết kế để hoạt động trong các cuộc đối đầu giữa những cường quốc quân sự không còn đứng ngoài tầm với của các phương tiện tấn công giá rẻ hơn.
Tu-22M vẫn hữu dụng nhưng đang đứng trước bài toán mới
Việc Nga tiếp tục sử dụng Tu-22M ở Ukraine cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của chiến sự hiện đại: những nền tảng quân sự được thiết kế từ nhiều thập niên trước vẫn có thể được điều chỉnh để phục vụ các nhiệm vụ hoàn toàn khác với mục đích ban đầu.
Tu-22M không cần phải xuyên thủng toàn bộ mạng lưới phòng không Ukraine để tạo ra giá trị tác chiến. Chỉ cần mang tên lửa tầm xa và phóng chúng từ ngoài vùng nguy hiểm, máy bay vẫn có thể đóng vai trò đáng kể trong chiến dịch tấn công của Nga.
Thế nhưng, cách sử dụng này cũng cho thấy giới hạn của một thiết kế không được tạo ra cho môi trường tác chiến hiện đại với sự xuất hiện ngày càng nhiều của radar tiên tiến, tên lửa phòng không tầm xa, máy bay chiến đấu thế hệ mới và các hệ thống tác chiến điện tử.
Trong một cuộc đối đầu trực tiếp với một đối thủ ngang hàng được trang bị mạng lưới phòng không và không quân hiện đại, khả năng sống sót của Tu-22M sẽ là vấn đề lớn hơn nhiều.
Sự phát triển nhanh chóng của máy bay tàng hình đang tạo ra một môi trường tác chiến khác xa thời điểm Tu-22M được thiết kế. Những máy bay ném bom thế hệ mới được phát triển với trọng tâm là giảm khả năng bị radar phát hiện, tăng khả năng sống sót và hoạt động trong không gian phòng không phức tạp. Đây là hướng đi hoàn toàn khác với triết lý thiết kế của Tu-22M.
