Mặt trái không ai ngờ tới từ những người dễ thấu cảm

Một người dễ thấu cảm (hay đồng cảm) thường được mặc định là người thấu hiểu và sẻ chia sâu sắc với nỗi đau của người khác, từ đó thôi thúc họ hành động để xoa dịu khổ đau thay vì cố tình gây thêm những tổn thương cho người khác. 

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học được tích lũy trong khoảng 2 thập kỷ trở lại đây lại vẽ nên một bức tranh phức tạp và đảo lộn hoàn toàn quan niệm truyền thống cho rằng đồng cảm luôn là phẩm chất tốt đẹp mang lại lợi ích cho xã hội. 

Bước ngoặt này bắt nguồn từ việc các nhà khoa học vừa phát hiện một kiểu tính cách vô cùng đặc biệt: những cá nhân sở hữu mức độ đồng cảm rất cao nhưng đồng thời lại mang đầy đủ các đặc trưng của bộ ba tính cách độc hại, được gọi chung là với cái tên là "Bộ ba bất hảo" (Dark triad).

Chúng bao gồm tính ái kỷ (narcissist), chủ nghĩa thực dụng thủ đoạn (Machiavellianism) và bệnh thái nhân cách (psychopathy).

Khám phá chấn động này được thiết lập rõ ràng vào năm 2020, khi nhóm nghiên cứu do tiến sĩ Nadja Heym dẫn đầu tại Đại học Nottingham Trent (Anh) tiến hành phân tích hồ sơ tiềm ẩn dựa trên dữ liệu của 991 người trưởng thành. 

Sự thao túng dưới vỏ bọc thấu hiểu

Bằng cách kết hợp các thang đo đồng cảm tiêu chuẩn với các thang đo Dark triad, nghiên cứu đã lật ngược giả định kinh điển trước đó của giới khoa học, vốn cho rằng 2 nhóm yếu tố này gần như loại trừ lẫn nhau và người có lòng thấu cảm cao thì không thể sở hữu mức độ tự ái, thao túng hay ích kỷ cao. 

Kết quả thực tế lại xác định được 4 nhóm tính cách vô cùng rõ rệt. Bên cạnh 3 nhóm quen thuộc bao gồm nhóm "Điển hình" với mức thấu cảm trung bình và bất hảo thấp, nhóm "Thấu cảm thuần túy" với sự thấu cảm cao và bất hảo thấp, cùng nhóm "Dark triad thuần túy" có sự thấu cảm thấp nhưng tính bất hảo cao, sự xuất hiện của nhóm thứ tư đã gây bất ngờ lớn khi chiếm tới khoảng 19% mẫu khảo sát. 

Được gọi với cái tên "Thấu cảm đen tối" (Dark Empath), nhóm này vừa có sự thấu cảm cao độ, lại vừa sở hữu mức độ đậm nét của các đặc tính ái kỷ, Machiavellianism và thái nhân cách. Đáng chú ý là tỷ lệ chiếm gần 1/5 đối tượng khảo sát này không phải là ngẫu nhiên, bởi nó đã được tái lập thành công ở một số nghiên cứu sau đó tại nhiều quốc gia khác.

Giới chuyên gia nhấn mạnh những người thuộc nhóm Dark Empath hoàn toàn không phải là những kẻ máu lạnh thiếu đồng cảm đang cố che giấu bản chất dưới lớp vỏ bọc dễ mến. Ngược lại, khả năng thấu hiểu cảm xúc và đọc vị trạng thái tâm lý của người khác ở họ là hoàn toàn có thật, thậm chí còn nhạy bén và chính xác hơn rất nhiều người bình thường.

Điểm khác biệt cốt lõi và đáng sợ chính là cách thức họ sử dụng năng lực này. Thay vì dùng sự thấu hiểu để nâng đỡ hay giúp đỡ, người thuộc nhóm Dark Empath lại biến nó thành công cụ sắc bén để thao túng tâm lý, ngấm ngầm lan truyền những tin đồn ác ý, cô lập đối phương khỏi các mối quan hệ xã hội và hủy hoại danh tiếng người khác một cách gián tiếp nhưng vô cùng tinh vi. 

Hiện tượng tâm lý đặc biệt này được các nhà nghiên cứu đúc kết bằng thuật ngữ "lõi đối kháng kết hợp với đồng cảm".

Khi lòng trắc ẩn cũng phải đi kèm lý trí

Phát hiện về hiện tượng Dark Empath thực chất nằm trong một xu hướng mang tính vĩ mô hơn của nền khoa học thần kinh xã hội hiện đại, nhằm đánh giá lại giá trị thực sự của sự thấu cảm. 

Các nghiên cứu sử dụng công nghệ chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) đã bóc trần một sự thật rằng não bộ con người chỉ kích hoạt mạnh mẽ các vùng liên quan đến thấu cảm khi tận mắt chứng kiến sự đau khổ của những thành viên thuộc cùng nhóm với mình (in-group), trong khi phản ứng này lại suy giảm một cách rõ rệt đối với những người thuộc nhóm ngoài (out-group). 

Điều này chứng minh sự thấu cảm bản chất mang tính chọn lọc sâu sắc chứ không hề phổ quát như quan niệm phổ biến. 

Bên cạnh đó, lòng thấu cảm còn là một nguồn tài nguyên có hạn và rất dễ cạn kiệt, khi việc một cá nhân liên tục phải chia sẻ những dòng cảm xúc đau khổ của người khác có thể bào mòn tâm trí, dẫn đến các hội chứng kiệt sức, rối loạn lo âu và trầm cảm nặng nề cho chính họ.

Chính vì những mặt trái khôn lường này, nhà tâm lý học lỗi lạc Paul Bloom đến từ Đại học Yale (Mỹ), trong cuốn sách mang tên Against Empathy (tạm dịch: Chống lại sự thấu cảm) xuất bản năm 2016, đã thẳng thắn lập luận rằng thấu cảm không phải là nền tảng đạo đức tốt nhất để dẫn dắt hành vi của con người. 

Thay vào đó, ông bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ đối với "lòng trắc ẩn hợp lý" - một trạng thái tâm lý giúp chúng ta biết quan tâm đến phúc lợi của người khác nhưng không nhất thiết phải tự nhấn chìm và "cảm nhận" chung nỗi đau với họ. 

Quan điểm phân định rạch ròi này của Paul Bloom đã nhận được rất nhiều sự đồng tình và củng cố vững chắc từ các công trình nghiên cứu thực nghiệm sau đó. Dù các nhà khoa học vẫn lưu ý rằng khái niệm Dark Empath còn khá mới mẻ và cần phải có thêm các nghiên cứu đa văn hóa với quy mô lớn hơn để khẳng định tính ổn định, nhưng những bằng chứng hiện tại đã là một lời cảnh báo đắt giá rằng thấu cảm cao hoàn toàn không đồng nghĩa với hành vi tốt đẹp. 

Trong không ít trường hợp, chính khả năng thấu hiểu sâu sắc tâm tư của người khác lại trở thành thứ công cụ sắc bén nhất phục vụ những mưu đồ thao túng tinh vi. Khám phá này nhắc nhở mỗi chúng ta cần phải nhìn nhận năng lực thấu cảm một cách tỉnh táo và lý trí hơn, bởi suy cho cùng, nó cũng chỉ là một công cụ trung lập mà giá trị hoàn toàn phụ thuộc vào mục đích cũng như cách thức con người vận dụng nó. 

Giữa một xã hội ngày càng phức tạp, việc phân biệt rõ ràng giữa "thấu cảm chân thành" và "thấu cảm chiến lược" chính là chiếc chìa khóa vàng để mỗi người tự bảo vệ bản thân và duy trì được những mối quan hệ thực sự lành mạnh.