1. Vì sao thời tiết lạnh khiến bệnh mạn tính dễ khó kiểm soát?
Nhiệt độ môi trường giảm khiến cơ thể phải tăng cường các phản ứng điều hòa thân nhiệt. Trong đó, co mạch ngoại vi là một cơ chế quan trọng giúp hạn chế thất thoát nhiệt. Tuy nhiên, phản ứng này cũng làm tăng sức cản mạch máu, tạo thêm gánh nặng cho tim và hệ tuần hoàn.
Đối với người mắc bệnh mạn tính, đặc biệt là người cao tuổi, người có nhiều bệnh nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc, những thay đổi về sinh lý và thói quen sinh hoạt trong mùa lạnh có thể khiến việc kiểm soát bệnh trở nên khó khăn hơn.
Bệnh tim mạch và tăng huyết áp: Khi tiếp xúc với không khí lạnh, mạch máu ngoại vi co lại, sức cản mạch máu tăng, khiến huyết áp có thể tăng. Tim phải làm việc nhiều hơn để duy trì tuần hoàn. Ở người có bệnh động mạch vành, suy tim hoặc tăng huyết áp, tình trạng này có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện biến cố tim mạch, nhất là khi kết hợp với gắng sức đột ngột ngoài trời lạnh. Ngoài ra, thời tiết lạnh có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ ở một số nhóm dân cư. Vì vậy, người có bệnh tim mạch cần chú ý giữ ấm, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột và duy trì điều trị theo chỉ định.
Bệnh hô hấp mạn tính (hen phế quản, COPD): Không khí lạnh, khô có thể kích thích đường thở, gây co thắt phế quản, ho, khò khè và khó thở, đặc biệt ở người mắc hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Bên cạnh đó, mùa lạnh thường gia tăng các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus, trong đó có cúm, có thể khởi phát đợt cấp COPD hoặc làm hen suyễn mất kiểm soát.
Bệnh xương khớp và gout: Người mắc thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp có thể cảm thấy đau, cứng khớp nhiều hơn khi trời lạnh. Nhiệt độ thấp, giảm vận động và co cứng cơ quanh khớp có thể góp phần làm tăng cảm giác khó chịu. Tuy nhiên, không nên quy mọi đợt đau khớp cho thời tiết, bởi đây cũng có thể là biểu hiện của bệnh tiến triển hoặc một đợt viêm cấp.
Đối với bệnh gout, chế độ ăn uống, sử dụng rượu bia, mất nước và thay đổi sinh hoạt trong mùa lạnh có thể ảnh hưởng đến nguy cơ xuất hiện cơn gout cấp. Người bệnh cần duy trì điều trị hạ acid uric máu theo chỉ định, không tự ý tăng thuốc khi khớp đau.
Bệnh đái tháo đường và bệnh da mạn tính: Trong mùa lạnh, người bệnh đái tháo đường có thể ít vận động hơn, thay đổi khẩu phần ăn hoặc sinh hoạt thất thường, khiến đường huyết biến động. Mặt khác, da dễ khô do độ ẩm thấp, tắm nước nóng và sử dụng chất tẩy rửa mạnh. Những yếu tố này có thể làm nặng thêm tình trạng ngứa, khô da ở người viêm da cơ địa, vảy nến.

Trời lạnh có thể làm huyết áp, đường huyết và triệu chứng hô hấp biến động, khiến bệnh mạn tính khó kiểm soát.(Ảnh AI)
2. Triệu chứng nặng hơn khi trời lạnh, có nên tự tăng liều thuốc?
Thuốc điều trị bệnh mạn tính được lựa chọn dựa trên chẩn đoán, mức độ bệnh, tuổi, chức năng gan thận, bệnh mắc kèm và các thuốc đang sử dụng. Mỗi thuốc có khoảng liều phù hợp và nguy cơ tác dụng không mong muốn riêng. Do đó, người bệnh không được tự ý tăng liều, tăng số lần dùng hoặc phối hợp thêm thuốc khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
Tự ý tăng liều không đồng nghĩa với tăng hiệu quả điều trị, mà có thể khiến nồng độ thuốc trong cơ thể vượt ngưỡng an toàn.
Một số nguy cơ đáng chú ý gồm:
Nhóm thuốc | Nguy cơ khi tự ý tăng liều |
Thuốc điều trị tăng huyết áp, tim mạch | Hạ huyết áp quá mức, chóng mặt, ngất, nhịp tim chậm hoặc rối loạn điện giải tùy loại thuốc. |
Thuốc giãn phế quản dạng hít (salbutamol) | Run tay, hồi hộp, tim đập nhanh, hạ kali máu và có thể xuất hiện rối loạn nhịp tim khi lạm dụng. |
Corticosteroid đường uống | Tăng đường huyết, tăng huyết áp, giữ nước, tăng nguy cơ nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa và nhiều tác dụng phụ khác, nhất là khi dùng liều cao hoặc kéo dài. |
Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) | Loét, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận cấp, giữ nước và làm nặng thêm tăng huyết áp hoặc suy tim. |
Methotrexate | Dùng sai liều hoặc sai tần suất có thể gây viêm loét niêm mạc, suy tủy, giảm tế bào máu, tổn thương gan thận và nhiễm trùng nặng. |
Colchicine | Quá liều có thể gây tiêu chảy, nôn, tổn thương cơ, suy tủy và ngộ độc đa cơ quan, đặc biệt khi có tương tác thuốc hoặc suy giảm chức năng thận. |
Một nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng là sai sót về tần suất sử dụng methotrexate. Thuốc này được dùng một lần mỗi tuần trong nhiều bệnh viêm và bệnh tự miễn, trong đó có viêm khớp dạng thấp và vảy nến. Nếu người bệnh nhầm uống hằng ngày thay vì hằng tuần, tình trạng ngộ độc có thể xảy ra, gây viêm loét miệng, tổn thương niêm mạc tiêu hóa, suy tủy, nhiễm trùng nặng, thậm chí tử vong. Do đó, người dùng methotrexate cần ghi nhớ chính xác ngày uống trong tuần, không tự ý thay đổi liều và liên hệ ngay với cơ sở y tế nếu lỡ uống thuốc nhiều hơn chỉ định hoặc xuất hiện sốt, loét miệng, tiêu chảy, mệt lả, chảy máu bất thường.
Cũng cần lưu ý, không phải mọi trường hợp triệu chứng tăng lên đều cần tăng thuốc. Đôi khi nguyên nhân là nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, tương tác thuốc hoặc một bệnh lý mới xuất hiện. Việc xác định đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc tự tăng liều để xử trí triệu chứng.
3. Cách kiểm soát bệnh mạn tính an toàn trong mùa lạnh
Để hạn chế nguy cơ bệnh diễn biến nặng, người bệnh cần duy trì những nguyên tắc sau:
Duy trì thuốc đúng đơn: Uống hoặc sử dụng thuốc đúng liều, đúng giờ, đúng đường dùng. Không tự ý ngừng thuốc khi thấy bệnh ổn định hoặc tăng liều khi triệu chứng xuất hiện. Nếu thuốc không còn kiểm soát tốt triệu chứng, cần tái khám để bác sĩ đánh giá và điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.
Theo dõi các chỉ số sức khỏe: Người tăng huyết áp nên đo huyết áp tại nhà đúng kỹ thuật, ghi lại kết quả để theo dõi xu hướng biến động. Người mắc đái tháo đường cần kiểm tra đường huyết theo lịch được hướng dẫn. Người mắc hen hoặc COPD cần chú ý mức độ ho, khò khè, khó thở, khả năng gắng sức và mức độ đáp ứng với thuốc. Dụng cụ đo lưu lượng đỉnh (PEF) có thể hữu ích với một số bệnh nhân hen khi được bác sĩ hướng dẫn.
Không cần thiết phải đo mọi chỉ số nhiều lần mỗi ngày ở tất cả bệnh nhân. Tần suất theo dõi cần căn cứ vào bệnh lý, mức độ ổn định và chỉ định chuyên môn.
Có kế hoạch xử trí khi bệnh trở nặng: Người mắc hen phế quản nên có kế hoạch hành động được cá thể hóa, trong đó ghi rõ thuốc kiểm soát, thuốc cắt cơn, số lần sử dụng và thời điểm cần đi khám hoặc cấp cứu. Khi xuất hiện khó thở, người bệnh nên ngồi thẳng, sử dụng thuốc cắt cơn theo đúng kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn. Không áp dụng một số nhát xịt cố định cho mọi loại thuốc và mọi bệnh nhân.
Nếu khó thở tăng nhanh, không thể nói thành câu, tím môi, lơ mơ hoặc thuốc cắt cơn không có tác dụng, cần gọi cấp cứu ngay.
Giữ ấm và duy trì sinh hoạt hợp lý: Mặc đủ ấm, chú ý vùng cổ, ngực, đầu và bàn chân; hạn chế ra ngoài khi trời quá lạnh, nhất là vào sáng sớm. Khi cần ra ngoài, nên che chắn đường hô hấp và tránh gắng sức đột ngột. Không sử dụng than củi, than tổ ong để sưởi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí carbon monoxide (CO).
Người bệnh cần ăn uống cân đối, uống đủ nước, duy trì vận động phù hợp với tình trạng sức khỏe và hạn chế rượu bia, thuốc lá. Tiêm vaccine cúm và phế cầu theo khuyến cáo, chỉ định phù hợp với tuổi và tình trạng bệnh cũng giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp.
Người mắc bệnh mạn tính cần tái khám đúng lịch, đặc biệt khi các chỉ số sức khỏe thay đổi hoặc triệu chứng không còn được kiểm soát như trước. Khi xuất hiện đau ngực, khó thở nghiêm trọng, yếu liệt đột ngột, nói khó, rối loạn ý thức hoặc dấu hiệu ngộ độc thuốc, cần đến cơ sở y tế ngay.
Bài viết mang tính chất tham khảo, người bệnh cần tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ.
Mời bạn xem thêm video:
