Ukraine có thể đánh chặn hàng chục, thậm chí hàng trăm máy bay không người lái (UAV) và tên lửa Nga trong một ngày. Trước một loại vũ khí đặc biệt đáng gờm là tên lửa đạn đạo, Ukraine vẫn gặp rất nhiều khó khăn.
Tên lửa Iskander. (Ảnh: DB)
Những tiếng nổ lớn, cột khói cuồn cuộn và quả cầu lửa bùng lên trên bầu trời các thành phố Ukraine đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong cuộc xung đột. Dù Kiev liên tục củng cố mạng lưới phòng không và nhận được nhiều hệ thống hiện đại từ phương Tây, tên lửa đạn đạo Nga vẫn có khả năng xuyên thủng hệ thống phòng thủ.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở tốc độ và quỹ đạo bay đặc biệt của loại vũ khí này, mà còn liên quan đến số lượng hệ thống đánh chặn hạn chế, tình trạng thiếu đạn dược và khả năng Nga liên tục điều chỉnh chiến thuật tấn công.
Tên lửa đạn đạo là gì?
Tên lửa đạn đạo là loại vũ khí sử dụng động cơ tên lửa để tăng tốc và đưa đầu đạn lên độ cao lớn, sau đó để đầu đạn di chuyển theo quỹ đạo chịu tác động chủ yếu của trọng lực trước khi lao xuống mục tiêu. Một số loại tên lửa có thể bay lên tới độ cao vượt ngoài tầng khí quyển trước khi quay trở lại Trái Đất.
Điểm khác biệt lớn giữa tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình nằm ở cách thức bay. Tên lửa hành trình thường sử dụng động cơ để duy trì hành trình ở độ cao tương đối thấp, trong khi tên lửa đạn đạo bay theo quỹ đạo vòng cung cao rồi lao xuống mục tiêu với tốc độ rất lớn, có thể đạt nhiều lần tốc độ âm thanh.
Tên lửa hành trình thường khó phát hiện do bay thấp và có thể tận dụng địa hình để che giấu đường bay. Một khi bị phát hiện, tốc độ tương đối thấp khiến chúng có thể bị đối phó bằng nhiều loại hệ thống phòng không khác nhau. Ngược lại, tên lửa đạn đạo tạo ra áp lực lớn hơn nhiều cho lực lượng phòng thủ bởi tốc độ cao khiến thời gian phát hiện, theo dõi và đánh chặn bị rút ngắn đáng kể.
Trong chiến sự với Nga, Ukraine đã phải đối mặt với hàng nghìn tên lửa thuộc nhiều chủng loại. Không phải tất cả đều do Nga tự sản xuất. Moscow ngày càng dựa vào nguồn cung từ nước ngoài để bổ sung kho vũ khí phục vụ chiến dịch quân sự.
Kho tên lửa đạn đạo đa dạng của Nga
Nga sở hữu nhiều loại tên lửa có tầm bắn và đặc tính kỹ thuật khác nhau, từ Tochka-U tầm ngắn đến Oreshnik, được cho là có khả năng tấn công mục tiêu ở khoảng cách hơn 3.000 km.
Trong số những vũ khí thường được sử dụng nhằm vào Ukraine có tên lửa đạn đạo Iskander-M, tên lửa KN-23 do Triều Tiên cung cấp và Kinzhal phóng từ máy bay. Ngoài ra, Nga còn sử dụng một số tên lửa thuộc các hệ thống phòng không S-300 và S-400 để tấn công mục tiêu trên mặt đất. Dù không phải tất cả đều là tên lửa đạn đạo được thiết kế chuyên biệt, một số biến thể có thể bay theo quỹ đạo tương tự, khiến việc đánh chặn trở nên khó khăn hơn.
Sự đa dạng này buộc Ukraine phải đối phó với nhiều dạng mối đe dọa khác nhau, trong khi mỗi loại tên lửa có tốc độ, độ cao, quỹ đạo và phương thức dẫn đường riêng.
Để phá hủy một tên lửa đạn đạo đang lao xuống, lực lượng phòng thủ cần những hệ thống được thiết kế chuyên biệt, có khả năng phát hiện mục tiêu từ xa, tính toán quỹ đạo và phóng tên lửa đánh chặn với độ chính xác rất cao.
Đây là một trong những lĩnh vực quân sự phức tạp và tốn kém nhất. Quá trình phát triển các hệ thống đánh chặn có thể kéo dài hàng thập kỷ, trong khi việc sản xuất hàng loạt gặp nhiều trở ngại do yêu cầu kỹ thuật khắt khe. Chỉ một số ít quốc gia sở hữu năng lực phát triển và chế tạo những vũ khí như vậy.
Các hệ thống tiêu biểu gồm Patriot và THAAD của Mỹ, Arrow 3 của Israel, HQ-19 của Trung Quốc, cùng S-400 và S-500 của Nga. Dù vậy, năng lực đánh chặn, chi phí và thành tích thực chiến của từng hệ thống có sự khác biệt đáng kể.
Không chỉ bản thân tổ hợp phòng thủ có giá lên tới hàng tỷ USD, mỗi tên lửa đánh chặn cũng có thể tiêu tốn hàng triệu USD. Điều này khiến việc duy trì khả năng phòng thủ liên tục trước những đợt tập kích quy mô lớn trở thành bài toán khó đối với bất kỳ quốc gia nào.
Ukraine có bệ phóng nhưng thiếu tên lửa đánh chặn
Ukraine đã tiếp nhận một số hệ thống phòng không hiện đại từ các nước NATO, trong đó Patriot là một trong những vũ khí quan trọng nhất để đối phó với tên lửa đạn đạo Nga.
Vấn đề lớn không chỉ nằm ở số lượng bệ phóng mà còn ở nguồn cung tên lửa đánh chặn. Có thể hình dung tình thế này giống mô hình kinh doanh dao cạo và lưỡi dao: sở hữu thiết bị phóng là chưa đủ, bởi lực lượng phòng thủ cần liên tục được bổ sung những quả đạn có giá hàng triệu USD để duy trì hoạt động.
Tên lửa PAC-3, loại đạn được Patriot sử dụng để đánh chặn các mối đe dọa đạn đạo, hiện chỉ được sản xuất tại một số ít quốc gia, trong đó Mỹ giữ vai trò chủ đạo, bên cạnh Đức và Nhật Bản.
Tình trạng thiếu hụt càng trở nên nghiêm trọng sau khi Mỹ và các đồng minh sử dụng lượng lớn tên lửa đánh chặn trong xung đột với Iran năm 2026. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính Washington đã sử dụng khoảng 65% lượng tên lửa đánh chặn PAC-3 dự trữ trong cuộc xung đột này, khiến số lượng còn lại giảm xuống dưới 850 quả vào tháng 7/2026.
Trong 16 ngày giao tranh tại Trung Đông, lực lượng Mỹ và đồng minh được cho là đã phóng gần 1.300 tên lửa PAC-3 để đối phó với tên lửa và UAV Iran. Con số này cao hơn gấp đôi khoảng 600 tên lửa mà Ukraine được cho là đã nhận trong suốt 4 năm kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt.
Khả năng bổ sung kho dự trữ cũng chưa thể giải quyết ngay lập tức vấn đề. Năm 2025, Lockheed Martin sản xuất 620 tên lửa đánh chặn PAC-3 MSE. Công ty đặt mục tiêu tăng sản lượng lên hơn gấp ba lần trong những năm tới, nhưng quá trình mở rộng dây chuyền cần thời gian và khó đáp ứng ngay nhu cầu ngày càng tăng trên toàn cầu.
Tốc độ và khả năng cơ động khiến Iskander-M khó bị đánh chặn
Một trong những lý do quan trọng khiến tên lửa đạn đạo Nga đáng gờm là tốc độ rất cao. Iskander-M có thể đạt vận tốc vượt Mach 6, tương đương hơn 6 lần tốc độ âm thanh. Trong giai đoạn cuối của hành trình, tên lửa còn có khả năng cơ động và triển khai các biện pháp đối phó nhằm gây khó khăn cho radar cũng như hệ thống đánh chặn của đối phương.
Điều này khiến lực lượng phòng không Ukraine có rất ít thời gian phản ứng. Khi bảo vệ thủ đô Kiev, khoảng thời gian từ lúc phát hiện mối đe dọa đến khi tên lửa tiếp cận mục tiêu đôi khi chỉ còn khoảng 2-3 phút.
Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, các đơn vị phòng không phải xác định hướng bay, đánh giá mục tiêu, lựa chọn hệ thống phù hợp và phóng tên lửa đánh chặn. Chỉ cần một khâu bị chậm trễ hoặc tính toán sai, cơ hội ngăn chặn cuộc tấn công có thể biến mất.
Nga cũng liên tục điều chỉnh chiến thuật dựa trên kinh nghiệm thu được từ chiến trường, bao gồm cả những lần tên lửa bị đánh chặn và những cuộc tấn công xuyên thủng phòng thủ Ukraine. Điều này khiến nhiệm vụ của các đơn vị phòng không ngày càng phức tạp.
Ngày 12/8/2026, Không quân Ukraine tuyên bố ngừng công bố số liệu chi tiết về các vụ đánh chặn tên lửa đạn đạo, do những lo ngại về an ninh. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh các cuộc tập kích của Nga gia tăng và nguồn tên lửa đánh chặn của Ukraine ngày càng hạn chế. Việc không còn những số liệu chi tiết cũng khiến giới quan sát khó đánh giá chính xác hiệu quả phòng thủ của Kiev.
Một hạn chế khác nằm ở tầm hoạt động của tên lửa đánh chặn. PAC-3 sử dụng phương thức tiêu diệt mục tiêu bằng cách va chạm trực tiếp, thay vì chỉ phát nổ gần mục tiêu, tầm đánh chặn đối với tên lửa đạn đạo của loại đạn này được ước tính vào khoảng 30 km.
Nga dùng nhiều loại vũ khí để gây quá tải phòng không Ukraine
Bên cạnh tốc độ và khả năng cơ động của tên lửa đạn đạo, chiến thuật tập kích phối hợp của Nga cũng khiến Ukraine gặp khó khăn.
Moscow thường kết hợp tên lửa đạn đạo với hàng trăm UAV Shahed và tên lửa hành trình trong cùng một đợt tấn công. Chiến thuật này buộc lực lượng phòng không Ukraine phải đối phó với nhiều mục tiêu cùng lúc, đồng thời phân bổ các hệ thống đánh chặn vốn đã khan hiếm.
Đối với UAV Ukraine có thể sử dụng các biện pháp tác chiến điện tử, súng phòng không hoặc những nhóm hỏa lực cơ động với chi phí thấp hơn. Nhưng tên lửa đạn đạo lại đòi hỏi những vũ khí chuyên dụng đắt tiền, chủ yếu là các tên lửa đánh chặn hiện đại như PAC-3.
Nga còn thay đổi hướng phóng, thời điểm và mục tiêu tấn công nhằm khiến Ukraine khó dự đoán và bố trí lực lượng phòng thủ. Sự khác biệt về hiệu quả đánh chặn giữa các loại vũ khí cho thấy rõ thách thức mà Kyiv đang đối mặt.
Theo số liệu do Bộ Quốc phòng Ukraine công bố, trong tháng 6/2026, nước này đánh chặn được khoảng 89% tên lửa hành trình của Nga, nhưng tỷ lệ đối với tên lửa đạn đạo chỉ đạt 40%. Đến tháng 7, Nga tiếp tục khai thác tình trạng thiếu tên lửa đánh chặn của Ukraine, khiến nhiều tên lửa đạn đạo có cơ hội xuyên qua mạng lưới phòng thủ hơn.
Trong kho vũ khí của Moscow, Iskander-M, Kinzhal và KN-23 của Triều Tiên là những mối đe dọa đáng chú ý. Chúng có thể tiếp cận mục tiêu với tốc độ rất cao, khiến lực lượng Ukraine khó triển khai biện pháp đánh chặn kịp thời.
Nga còn cải tiến một số tên lửa thuộc hệ thống S-400 để sử dụng trong các cuộc tấn công mặt đất. Dù không phải tên lửa đạn đạo thông thường, chúng có thể bay theo quỹ đạo gần giống tên lửa đạn đạo và được phóng từ những vị trí gần biên giới Ukraine. Điều này tiếp tục rút ngắn thời gian cảnh báo và phản ứng của lực lượng phòng thủ.
Trong khi Ukraine phải phụ thuộc nhiều vào nguồn tên lửa đánh chặn từ bên ngoài, ngành công nghiệp quốc phòng Nga vẫn duy trì sản xuất với quy mô lớn. Theo báo cáo của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Ukraine (HUR), Nga dự kiến sản xuất tới 700 tên lửa đạn đạo 9M723 trong năm 2026, tương đương mức của năm trước. Sản lượng hàng tháng được ước tính vào khoảng 55-60 quả.
HUR cũng cho biết Moscow đặt mục tiêu sản xuất hơn 480 tên lửa RM-48U dành cho các hệ thống S-300PM và S-400 trong năm 2026, tăng hơn gấp đôi so với khoảng 200 quả dự kiến trong năm 2025. Sản lượng hàng tháng có thể lên tới 50 quả.
Khó khăn của Ukraine còn gia tăng khi hoạt động chia sẻ thông tin tình báo từ Mỹ bị gián đoạn trong tháng 10/2026. Trong thời gian này, Kiev tạm thời mất một nguồn cảnh báo quan trọng về các vụ phóng tên lửa đạn đạo của Nga. Tổng thống Volodymyr Zelensky xác nhận hoạt động cảnh báo đã được khôi phục vào ngày 21/10.
Ukraine tìm cách giảm phụ thuộc vào tên lửa Patriot
Để thu hẹp khoảng cách với Nga, Ukraine không chỉ cần thêm hệ thống phòng không mà còn phải xây dựng năng lực sản xuất tên lửa đánh chặn của riêng mình. Trong một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài, khả năng bổ sung đạn dược quan trọng không kém số lượng bệ phóng đang có trên chiến trường.
Nga có thể tự sản xuất và bổ sung phần lớn kho tên lửa của mình, trong khi Ukraine vẫn phụ thuộc đáng kể vào các nhà cung cấp nước ngoài. Sự chênh lệch về năng lực công nghiệp khiến Kyiv khó duy trì khả năng phòng thủ lâu dài nếu nguồn viện trợ bị gián đoạn.
Lockheed Martin đã sản xuất 620 tên lửa PAC-3 MSE trong năm 2025 và đặt mục tiêu nâng sản lượng hàng năm lên 2.000 quả vào năm 2030. Nhu cầu toàn cầu đang vượt xa nguồn cung, nên việc tăng sản lượng không đồng nghĩa Ukraine chắc chắn sẽ nhận được nhiều tên lửa hơn.
Kiev hiện theo đuổi hai hướng đi song song: tìm cách sản xuất tên lửa Patriot theo giấy phép và phát triển một hệ thống phòng thủ tên lửa mới với các đối tác châu Âu.
Tháng 7, Tổng thống Mỹ Donald Trump phát tín hiệu ủng hộ việc sản xuất tên lửa Patriot theo giấy phép tại Ukraine, nhưng sau đó bày tỏ lo ngại về khả năng chuyển giao những công nghệ tiên tiến. Đến tháng 9, ông Zelensky tuyên bố Trump đã phê duyệt các giấy phép cần thiết. Dù vậy, việc xây dựng cơ sở hạ tầng và tổ chức dây chuyền sản xuất có thể mất nhiều năm.
Trong khi chờ đợi, Ukraine cùng các đối tác châu Âu đang phát triển dự án phòng thủ tên lửa FREYJA, sử dụng tên lửa đánh chặn FP-7X của công ty Fire Point cùng hệ thống bệ phóng tương ứng.
Ngày 26/10, Fire Point thông báo đã hoàn thành phần việc của mình trong dự án. Các đối tác châu Âu hiện đảm nhận khâu tích hợp những công nghệ quan trọng như radar, dẫn đường và theo dõi mục tiêu.
Trong chuyến thăm Đan Mạch ngày 11/11, ông Zelensky cho biết Ukraine hy vọng có thể tiến hành thử nghiệm FREYJA vào mùa đông năm 2026. Ông cũng thông báo đã có 11 quốc gia tham gia dự án và công tác chuẩn bị mở văn phòng FREYJA tại Copenhagen đã hoàn tất.
Điểm hấp dẫn của FREYJA là tiềm năng tạo ra một lựa chọn có chi phí thấp hơn so với tên lửa PAC-3 của Mỹ. Hệ thống này vẫn đang trong quá trình phát triển và chưa chứng minh được khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo một cách đáng tin cậy.
