Đó là dịch giả văn học Hoàng Hữu Đản. Có nhiều sự kiện đáng nhớ trong cuộc đời của ông lão cao, gầy có khuôn mặt hiền lành, phúc hậu, nay đã bước vào tuổi 90.
Gần 50 năm sau, năm 1991, chính cái chính quyền nhà nước đã từng bắt giam ông đã mời ông sang Pháp và hai lần trân trọng trao tặng ông Huân chương Cành cọ hàn lâm (Medaille de L’Odre dé Palues Academiques) với tư cách là một dịch giả văn học Pháp nổi tiếng của Việt Nam (năm 2000 là Huân chương hạng Ba; năm 2008 là Huân chương hạng Hai).
Cũng trong năm 2008, Hoàng Hữu Đản trở thành hội viên Hội nhà văn Việt Nam. “Nhà văn trẻ” khi đó vừa… 86 tuổi. Đây có lẽ là một trường hợp hi hữu?
Khi 12 tuổi, ông vào học trường trung học do các cha thuộc dòng Franciscains tổ chức ở Thanh Hoá. Tại đây, ông được làm quen với ngôn ngữ Latinh, Hi Lạp, Pháp. Ông say mê những nền văn hoá mới mẻ này. Vào tuổi 20, ông đã bắt đầu dịch thiên anh hùng ca Iliade- Odisse’e của Home`re, một tác phẩm văn học cổ điển Hi Lạp - La Mã dày tới mấy ngàn trang. Tác phẩm đồ sộ này được ông dịch không nhằm mục đích in ấn mà chỉ do ông yêu thích nó. Và phải đến hơn 30 năm sau, bộ sách khổng lồ đó mới được ra mắt công chúng.
 Dịch giả Hoàng Hữu Đản. |
Sau đó, vừa đi làm, vừa đi dạy học, Hoàng Hữu Đản vừa tranh thủ dịch các vở hài kịch của Arístophe, Molie`re, bi kịch của Échyle, Sophocle, Ẻuripide, kịch của Racine, Coneille… Bản thân những tác phẩm văn học này dịch bằng văn xuôi đã khó, vậy mà tất cả lại được ông dịch thành thơ.
Vào tuổi 55, ông nghỉ hưu và mới chính thức bắt tay làm công việc dịch thuật chuyên nghiệp. Trong khoảng hơn 20 năm sau đó, Hoàng Hữu Đản đã dịch và lần lượt cho xuất bản các tác phẩm văn học cổ điển Pháp. Đó là các cuốn tiểu thuyết của Victor Hugo, E’mile Zola, Flobert… Các tác phẩm của Marcel Pagnol, Aldre`Malraux, Christophe Bataille, Jean Paul Satre, Ionesco rồi ngụ ngôn Lafontain... Cuốn Bi kịch cổ điển Pháp do ông dịch được xuất bản năm 1978, tái bản 1987 với 20 ngàn bản mỗi lần in đã được bán hết chỉ trong vài tuần lễ là một hiện tượng phát hành khi đó.
Tính ra Hoàng Hữu Đản đã dịch khoảng 50 tác phẩm văn học và triết học từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Cho đến nay, đây vẫn là một kỉ lục mà chưa một dịch giả Việt Nam nào vượt qua. Khác với nhiều người, không chỉ dịch sách nước ngoài ra tiếng Việt mà ông còn là người dịch ngược các tác phẩm văn học Việt Nam sang tiếng Pháp để quảng bá tới các nước có sử dụng tiếng Pháp. Ông đã có trên 15 đầu sách, trong đó là các tác phẩm của Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Bích Khê, Nguyễn Bính… Ngoài ra, ông còn dịch các cuốn sách giới thiệu về đất nước, con người Việt Nam như cuốn Vietnamle pays du dragon bleu (Việt Nam đất nước rồng xanh). Sách của Hoàng Hữu Đản có mặt trong các thư viện đại học Pháp và Bỉ… Ảnh hưởng của ông đã vượt qua biên giới.
Trong phát biểu tại lễ trao tặng Huân chương Cành cọ hàn lâm hạng Nhì cho dịch giả Hoàng Hữu Đản, ngày 24/3/2008, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Pháp tại Việt Nam - Herve’ Bolot đã nói: “Không chỉ tài năng văn chương mà chính là tư tưởng nhân văn qua các bản dịch của Hoàng Hữu Đản đã làm cho nền văn hóa Việt Nam cũng như nền văn hóa Pháp thêm phong phú, góp phần cho nhân dân hai nước gần nhau hơn. Nước Pháp cần tỏ lòng biết ơn ông về những việc ông đã làm cho sự phát triển của tiếng Pháp và của nền văn hoá Pháp tại Việt Nam”.
Ngoài dịch sách, ông còn làm thơ và viết kịch bản sân khấu. Vở kịch nói Vụ án Lệ Chi Viên của ông đã được xuất bản bằng hai thứ tiếng, được dàn dựng công diễn và được giải thưởng kịch bản của Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam.
Sức làm việc của ông thật đáng nể. Ban ngày viết, ban đêm cũng vẫn miệt mài viết, cả khi không có điện, phải làm việc dưới ánh đèn dầu. Ông viết trên các trang giấy thô nháp, đen đúa. Viết tay xong, ông lại tự đánh máy. Nhà nghiên cứu Pháp Olivier Page sau khi đến thăm và làm việc với ông đã nhận xét: “Hoàng Hữu Đản có sức vượt khó dường như vô tận, chăm chỉ như con kiến tha mồi và có nghị lực của loài voi. Ông là một lực sĩ chạy marathon văn học”.
Hoàng Bích Nga