Việt Nam đã chính thức ghi tên mình vào danh sách những quốc gia có quy mô dân số trên 100 triệu người. Cột mốc này không chỉ là một con số thống kê, mà là minh chứng cho sức mạnh nội sinh và vị thế mới của quốc gia. Tuy nhiên, để 100 triệu dân thực sự trở thành động lực tăng trưởng thay vì áp lực an sinh, Luật Dân số 2025 vừa được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 đã mở ra một chương mới: Chuyển trọng tâm từ kiểm soát quy mô sang phát triển toàn diện.
Công tác dân số chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang Dân số và Phát triển. Ảnh: T.L
100 triệu dân và bài toán "Sức mạnh nội sinh"
Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, quy mô dân số lớn đồng nghĩa với một thị trường nội địa hấp dẫn và lực lượng lao động dồi dào. Với hơn 100 triệu người, Việt Nam đang nắm giữ "nguồn tài nguyên" chiến lược để bứt phá. Thế nhưng, lịch sử nhân khẩu học thế giới đã chứng minh: Một quốc gia đông dân chỉ có thể hùng cường nếu chất lượng dân số được đảm bảo và cấu trúc dân số ổn định.
Tại Việt Nam, năm 2025 đánh dấu một giai đoạn chuyển mình quan trọng. Đảng và Nhà nước đã ban hành hàng loạt văn bản mang tính định hướng chiến lược như Kết luận số 149-KL/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 72-NQ/TW về bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân. Đặc biệt, việc thông qua Luật Dân số 2025 chính là sự cụ thể hóa các quyết tâm chính trị, tạo hành lang pháp lý vững chắc để giải quyết những nghịch lý đang hiện hữu.
Dù đạt được những thành tựu lớn về y tế và tuổi thọ, song báo cáo tổng kết năm 2025 của ngành Dân số đã chỉ ra những thách thức chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi một tư duy quản trị hoàn toàn mới.
Bài toán thách thức cho một thời kỳ mới
Sau 16 năm kiên trì duy trì mức sinh thay thế (2,1 con/phụ nữ), Việt Nam đang chứng kiến sự sụt giảm đáng lo ngại. Năm 2024, tổng tỷ suất sinh chỉ còn 1,91 con/phụ nữ – mức thấp nhất từ trước đến nay. Hiện nay, chỉ còn 17% các tỉnh, thành phố duy trì được mức sinh thay thế. Xu hướng "ngại sinh" tại các đô thị lớn đang tạo ra một khoảng trống nhân lực trong tương lai gần.
Việt Nam đang là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Dù tuổi thọ bình quân đã chạm mốc 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ là 65. Khoảng cách gần 10 năm sống chung với bệnh tật không chỉ là nỗi đau của cá nhân mà còn là áp lực kinh tế. Với tỷ lệ 111,4 bé trai/100 bé gái, Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ dư thừa nam giới nghiêm trọng trong vài thập kỷ tới. Hệ lụy của việc thiếu hụt phụ nữ sẽ dẫn đến những biến động tiêu cực về cấu trúc gia đình và trật tự an toàn xã hội.
Luật Dân số 2025: Thay đổi tư duy, nâng tầm chính sách
Sự kiện Quốc hội thông qua Luật Dân số ngày 10/12/2025 là một dấu mốc lịch sử. Sau hơn 20 năm vận hành dưới hình thức Pháp lệnh (2003), việc nâng tầm lên thành Luật cho thấy tầm nhìn dài hạn của Chính phủ. Thay đổi lớn nhất chính là sự chuyển dịch trọng tâm: Từ Kế hoạch hóa gia đình (tập trung vào giảm sinh) sang Dân số và Phát triển (tập trung vào chất lượng và cơ cấu).
Luật Dân số có nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực cho người dân. Ảnh: P.V
Luật Dân số 2025 không còn áp đặt các mệnh lệnh hành chính cứng nhắc mà chuyển sang cơ chế khuyến khích, hỗ trợ và trao quyền.
Quyền tự quyết của cặp vợ chồng: Luật xác lập quyền của cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời điểm sinh và khoảng cách giữa các lần sinh. Đây là bước tiến lớn, phù hợp với các công ước quốc tế về quyền con người.
Duy trì mức sinh hợp lý: Tại các vùng có mức sinh thấp, Nhà nước áp dụng các chính sách khuyến khích sinh đủ hai con thay vì vận động "dừng lại ở hai con" như trước đây.
"Cú hích" từ các chính sách hỗ trợ thiết thực
Để giải quyết tình trạng ngại sinh và nâng cao chất lượng sống, Luật Dân số 2025 đã đưa ra những quy định "sát sườn" với đời sống người dân, đặc biệt là giới trẻ và lao động nữ.
Ưu đãi cho gia đình sinh đủ hai con
Điểm đột phá nhất được dư luận đặc biệt quan tâm chính là chính sách hỗ trợ nhà ở. Luật quy định: Các cặp vợ chồng có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên khi tiếp cận nhà ở xã hội (mua, thuê mua hoặc thuê).
Đây được xem là giải pháp căn cơ để tháo gỡ nút thắt về chi phí sinh hoạt tại các thành phố lớn - lý do hàng đầu khiến nhiều cặp vợ chồng trẻ trì hoãn việc sinh con.
Chế độ thai sản ưu việt
- Lao động nữ: Được nghỉ thai sản 7 tháng khi sinh con thứ hai (tăng thêm 1 tháng so với quy định chung của Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành).
- Lao động nam: Được nghỉ 10 ngày để đồng hành cùng vợ trong những ngày đầu sinh nở.
- Hỗ trợ tài chính: Phụ nữ dân tộc ít người hoặc những người sinh đủ hai con trước 35 tuổi tại vùng mức sinh thấp sẽ được hưởng các khoản trợ cấp tài chính trực tiếp.
Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Luật Dân số 2025 hướng tới việc chăm sóc con người theo chu trình vòng đời. Chất lượng dân số không phải là câu chuyện ngày một ngày hai, mà là sự đầu tư bền bỉ.
Theo đó, giai đoạn tiền hôn nhân và thai kỳ: Đẩy mạnh sàng lọc trước sinh và sơ sinh. Trẻ em phải được đảm bảo dinh dưỡng và tầm soát bệnh tật ngay từ trong bụng mẹ để cải thiện tầm vóc và trí tuệ.
Giai đoạn trưởng thành: Thanh niên được trang bị kiến thức sức khỏe sinh sản hiện đại, giúp giảm thiểu tình trạng nạo phá thai và các bệnh lây truyền.
Giai đoạn tuổi già: Chủ động thích ứng với già hóa thông qua việc xây dựng mạng lưới chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng được bảo trợ mà phải là nguồn lực giàu kinh nghiệm, tiếp tục đóng góp cho cộng đồng thông qua các mô hình "Sống khỏe, sống ích".
Dân số là gốc rễ của mọi sự phát triển. Luật Dân số 2025 ra đời không chỉ để giải quyết những con số khô khan trên biểu đồ, mà để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để mỗi gia đình Việt Nam đều được hưởng hạnh phúc trọn vẹn?
Với hệ thống chính sách toàn diện, từ việc ưu tiên nhà ở, kéo dài thời gian nghỉ thai sản đến việc siết chặt kiểm soát giới tính thai nhi, Luật Dân số 2025 chính là bản thiết kế cho một thế hệ vàng tương lai. Khi "sức mạnh nội sinh" của 100 triệu dân được kích hoạt đúng hướng, đó sẽ là động lực mạnh mẽ nhất đưa Việt Nam vững bước trên con đường phát triển bền vững và thịnh vượng.