Nằm lẩn khuất trong những lớp mây mờ vần vũ quanh năm giăng khắp bầu trời, Thôn Can Hồ (Bản Khoang-Sa Pa, Lào Cai) những ngày này vắng người, chỉ có mùi cay nồng của thảo quả đặc trưng là có thể khiến cho những người đến lần đầu có cảm giác mùa thu hoạch đang ở đâu đó rất gần.
Ở độ cao trên nghìn mét
Con đường từ Ô Quý Hồ (Sa Pa - Lào Cai), rẽ vào đi mãi mới nhìn thấy xã Bản Khoang như một chấm xanh nhỏ, nằm lẩn khuất trong những lớp mây mờ vần vũ quanh năm giăng khắp bầu trời. Thôn Can Hồ (Bản Khoang) những ngày này vắng người, cả thôn dậy lên mùi cay nồng của thảo quả. Sau này tôi mới biết, không phải bây giờ mùi hăng hắc mới dậy, mà từ tháng tư khi những chùm hoa thảo quả màu hồng thẫm mới nở, và tới tháng 9, khi đã chớm thu thì cả thung lũng đẹp như trong tranh này đã nức mùi thơm của thảo quả.
 Thảo quả giúp người dân Bản Khoang thoát nghèo. |
Tôi theo chân Tỏa ngược lên nơi mà mùa này "cả làng lên đó, đông như ngày hội". Những dốc núi dựng đứng, thêm tí sương đậm như mưa phùn khiến nó cứ trơn trượt. Là người đi leo núi cũng tợn nhưng thú thật, cứ cắm mặt leo núi suốt 8 giờ đồng hồ khiến tôi nhiều lần cũng định quay lại.
Càng lên cao, mây càng dày, dày đến nỗi tôi cách Tỏa độ một mét mà chả nhìn rõ mặt, mọi thứ đều trở nên mờ ảo nửa thực nửa hư, đất trời và cây rừng như lẫn vào nhau.
Tôi cứ đi, cái "một đoạn nữa thôi" của Tỏa khiến kẻ đồng hành há mồm ra mà thở cũng không kịp. Trèo từ sáng tới gần trưa mới lên tới đỉnh. Lên đỉnh rồi, nhòm sang bên kia (lại một đỉnh cao hơn) chỉ thấy đại ngàn xanh um, khói sấy thảo quả thơm nức cứ là là thấp mờ, thấy như có thể vươn tay sờ thấy được rồi. Thế nhưng, phải đi bộ hơn tiếng nữa mới tới.
Ở độ cao trên nghìn mét, vậy mà mặt trời chốn này có lẽ ít có ngày được tỏa sáng cả 12 tiếng. Rừng thảo quả đu mình nơi lưng chừng núi. Mây đang dâng lên, chậm rãi và dào dạt như khoác lên miền cổ tích một tấm áo kỳ lạ.
Dưới tán rừng đại ngàn hoang vu là những rừng thảo quả mướt mát, xanh đến ngút tầm mắt. Đứng giữa rừng thảo quả, tôi tranh thủ hít cho căng lồng ngực cái mùi hương thơm nồng là đặc trưng của loại cây đặc biệt này.
Mà đúng như lời Tỏa nói, ở đây vui thật. Lẫn trong sương mù dày đặc, hương thảo quả cay nồng, thấp thoáng những chàng trai Mông mắt xếch không uống rượu mà mặt cứ đỏ hồng cõng trên lưng gùi thảo quả tươi như những chùm sung đỏ ối vội vã về lán sấy. Rồi thảo quả được đổ xuống tấm bạt trải rộng trên mặt đất, ngay cạnh lò đang tỏa khói quánh đặc.
Nhà Tỏa có 3 vườn, anh bảo: "Thích nhất là năm 1999, thảo quả bỗng nhiên được giá, giá đầu vụ 120.000 đồng/kg, đến cuối vụ lên tới 160.000 đồng/kg. Vợ chồng "miềng" thu 3 tạ quả khô, bán được hơn 40 triệu đồng. Vậy là có tiền mua xe máy, rồi lợp lại mái nhà bằng tôn ốt-nam".
Ở trên này, tôi gặp cả chị phó chủ tịch xã Chảo Tả Mây ở lán sấy quả. Mây bảo: "Miềng lên đây được 2 ngày rồi. Xong cái vụ này (có tiền) là yên tâm làm việc của huyện".
Cuộc sống nay đã khác rồi
Công việc thu hoạch chỉ làm trong một tuần. Mùa thảo quả, bản vắng người nhưng trên này vui như mở hội. Ai cũng mệt, nhưng chỉ đến tối là lại sôi động bởi thanh niên uống rượu hú gọi nhau vang rừng.
Bên chén rượu cay, Chảo Phù Sinh (Phó ban công an xã Bản Khoang) kể về cái sự "thay đổi đời sống". Hóa ra, đã có một thời người vùng cao này đắm chìm trong thuốc phiện, thứ nhựa quyến rũ chết người của hoa anh túc. Rồi may quá, Chính phủ ra lệnh cấm trồng cây anh túc. Vậy mà đã hơn 13 năm những nương, đồi trồng thuốc phiện xưa kia nay nhường chỗ cho ngút ngàn thảo quả.
Nói cho đúng thì thảo quả không phải là loại cây trồng mới. Thế nhưng trước kia, thảo quả mọc đầy trong rừng mà người Bản Khoang chẳng biết thu hoạch. Người trong bản, chỉ biết hàng ngày lên lấy mầm cây thảo quả về nấu ăn thay rau mà thôi.
Còn nay thảo quả đã trở thành mặt hàng nông sản có giá trị, mang lại thu nhập cao và cũng là cây trồng duy nhất cho đến giờ thay thế được cây thuốc phiện. Vậy là bà con kéo nhau đi trồng thảo quả. Nhiều nhà thu hàng trăm triệu đồng một vụ thảo quả, được giá nhất có lúc lên đến gần 100.000 đồng/kg, năm nào mất mùa cũng được vài chục triệu đồng.
Trồng thảo quả cũng không vất vả lắm, hầu như không phải đầu tư gì nhiều ngoài công sức. Cây thảo quả mọc trên cao, nhưng phải đảm bảo độ ẩm, nên tất cả vách các khe nước đều được trồng kín thảo quả.
Đến mùa thu hoạch, cánh đàn ông trai tráng lên nương thảo quả, làm lán ở, đắp lò sấy khô tại chỗ, thu hoạch xong mang về. Lái buôn đã vào tận bản chờ sẵn, chỉ đợi có thảo quả về là đưa lên cân, trả tiền ngay.
Ngồi tâm sự với ông Trưởng phòng Nông nghiệp huyện Sa Pa mới hiểu, trồng thảo quả là một cách để giữ rừng rất tốt. Bà con cấm tiệt "lâm tặc" chặt cây bởi chỉ trống một cây là "lộ sáng" cả vạt thảo quả sẽ không ra hoa. Nhưng cũng chính vì đặc thù của cây thảo quả là chỉ sống dưới tán rừng nguyên sinh và cứ với tốc độ phá thảm thực vật ở bên dưới để trồng thảo quả thì sẽ không có lớp cây kế cận. Thế thì còn gọi gì là rừng nguyên sinh. Thế nên sau này, bà con trồng hăng quá khiến huyện cũng hoảng, không dám giao thêm chỉ tiêu.
Đến thời điểm hiện tại, xã Bản Khoang có 376 hộ thì có gần một nửa đã biết trồng thảo quả để bán. Đời sống người dân xã Bản Khoang khấm khá lên trông thấy. Năm nay, mặc dù một vài nương bị lũ cuốn trôi, nhưng thu hoạch vẫn cao. Hàng loạt hộ ở Bản Khoang đồng loạt thay mái nhà mới, dù cho giá ngói xi măng có đắt hơn nhiều vì phải thuê xe ôm "cõng" lên bản.
Già Mỷ tâm sự: "Ngày trước đi bộ cả ngày đường xuống chợ bán gánh củi mới được cân gạo, nhưng giờ bán một cân thảo quả đã đong được gần nửa yến gạo rồi. Bà con mình mừng lắm, đã tin và làm theo Đảng, không còn nghĩ đến cây thuốc phiện nữa."
Cuộc sống của Bản Khoang bây giờ là thế, họ đã biết cách "bắt rừng đẻ ra tiền", cái điều là ước muốn ngàn đời của vô số bản làng vùng cao này, chẳng thế mà không nhà nào muốn ra huyện. Nhưng dù nhiều tiền thế, hơn thế nữa thì người dân ở Bản Khoang vẫn chưa thoát khỏi cái nghèo về văn hóa, trẻ con trong bản chỉ chịu học đến lúc biết đọc biết viết là bỏ, chuẩn bị lấy vợ lấy chồng.
Chiều Bản Khoang đầy hơi lạnh. Tôi chợt nhớ đến cái tên mà người Dao gọi thảo quả: "la hảo" nghĩa là: "Nhiều tốt". Đúng là thảo quả đã và đang mang lại nhiều điều tốt lành cho mảnh đất và con người ở đây. Trên đường xuống núi, khi nghe anh bạn đồng nghiệp thắc mắc, nếu như một hai năm nữa, cây thảo quả không bán được, thì sao nhỉ? Chắc Bản Khoang sẽ lại ngay lập tức quay về Bản Khoang của trăm năm về trước...?! Không trả lời người bạn đồng hành, nhưng tôi lại không nghĩ thế, Bản Khoang đang có nhiều thay đổi, tôi đã nhận ra khát vọng làm thay đổi cuộc sống trên gương mặt của Giàng A Tỏa, của những chàng trai cô gái người dân tộc ở đây, và họ bằng công sức lao động của mình đang làm được điều thần kỳ ấy.
Trọng Hoàng