Có lẽ từ xưa đến nay, trong sự hình thành và phát triển ngôn ngữ Việt Nam, chưa bao giờ có cụm từ nào được dùng một cách thịnh hành và tùy tiện như cụm từ: Trung tâm!
Trên đường phố Thủ đô, chẳng mấy phố không có trung tâm. Mấy năm trước đây trong quảng cáo và thông báo thời gian mở, đóng cửa triển lãm. Hồi ấy người ta gọi Nhà triển lãm Giảng Võ, Nhà triển lãm Vân Hồ, Nhà triển lãm thông tin Tràng Tiền. Thế rồi không hiểu vì sao, mấy năm sau người ta thi nhau đổi tên mới: Trung tâm triển lãm Giảng Võ, Trung tâm triển lãm Vân Hồ, Trung tâm triển lãm Quốc Tế I.C.E Hà Nội...v.v... Hỡi ôi, ở Thủ đô đâu mới là trung tâm triển lãm. Có lẽ người ta cho rằng gọi trung tâm thì nó oai hơn chữ nhà chăng!! Và đúng mốt thời thượng hơn chăng? Ở gian nhà tầng I của tòa nhà cao tầng trong bán đảo Linh Đàm thuộc quận Hoàng Mai, một hôm thấy xuất hiện tấm biển “Trung tâm sửa chữa xe máy công nghệ cao”. Bà con ở chung cư hàng ngày qua lại chỉ thấy bên trong có một thanh niên trạc ba mươi tuổi, mình trần trùng trục mỡ, mặc độc chiếc quần đùi, ngồi bên cạnh cái khay nhôm đầy dầu đen ngòm và mớ kìm, búa ngổn ngang!...
Ở một phố nọ, có nhà trưng tấm biển “Trung tâm sửa chữa bảo hành mua bán điện thoại Nokia”. Bước vào chỉ thấy một tủ quầy nhỏ bầy lèo tèo vài ba chục cái điện thoại di động đời cũ! Ở cửa hàng số 47A phố Hàng Bài, Hà Nội bày bán ít đồ điện thoại nhưng tấm biển hiệu lại là: Trung tâm Thiết bị viễn thông. Lại có nơi như ngôi nhà nhỏ trên đường Lê Duẩn đối diện với công viên Thống Nhất, tư nhân mở lớp học vẽ nhưng mạo nhận với tấm biển: “Trung tâm đào tạo đồ họa”!
Như một nạn dịch lây lan. Người ta đua nhau lạm dụng một cách thiếu trách nhiệm cụm từ trung tâm khi cần đặt tên cho một cơ sở nào đó của mình. Không riêng Thủ đô, mà trên khắp đất nước ta. Cứ thế, đem nhân những trung tâm này với số lượng tỉnh, thành trên cả nước thì thấy con số khổng lồ!
Khi người ta nói hay viết Thủ đô Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước, thì được hiểu rằng, trung tâm là ở giữa. Đem cách hiểu, cách giải thích chữ trung tâm như vậy thì thấy nhiều tên hiệu hiện nay nghe rất ngô nghê: Trung Tâm Thanh thiếu niên Trung ương, Trung tâm Huấn luyện bộ đội biên phòng, Trung tâm Hỗ trợ và Phát triển thiếu niên Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, Trung tâm Hỗ trợ sinh sản Quốc gia (thuộc Bệnh viện Phụ sản Trung ương). Thật khó hiểu với cách đặt tên này!
Từ ngữ Việt Nam rất phong phú. Không thiếu gì những từ để thay thế chữ trung tâm. Dẫn chứng sơ qua: hãng, công ty, phòng, trạm, hạt, cơ sở, tập đoàn, chi nhánh, viện, cục, ban, cửa hàng, hiệu, tổng cục, ủy ban...v v...
Với ý nghĩa trên và kho từ ngữ phong phú, ta thấy...
Trung tâm Kiểm dịch quận Tân Phú thành phố Hồ Chí Minh! Tại sao không gọi là trạm? Chữ “trạm” trước đây từng một thời được dùng rất thịnh hành và chuẩn xác.
Trung tâm Y tế huyện Mường Khương - Lào Cai! Sao không gọi là phòng?
Trung tâm Dưỡng lão Tuyết Thái - Hà Nội! (của tư nhân). Sao không gọi là cơ sở?
Còn khi mở các trang báo hiện nay, cũng thấy rất nhiều những trung tâm. Việc viết đúng tên trung tâm trong bài là thể hiện trung thực với thực tế. Nhưng còn việc dịch tên các cơ quan chức năng ở ngoại quốc sang Việt ngữ thế nào cho đúng, cho sát nghĩa. Đơn cử như trong bài “Xe đạp lại sóng gió” trên một tờ báo ra ngày 8/5/2015: “có cơ hội luyện tập 50 ngày tại “Trung tâm Huấn luyện xe đạp thế giới” tại Hàn Quốc...”. Đến đây, người đọc không khỏi ngạc nhiên. Chẳng lẽ ở Hàn Quốc có Trung tâm Huấn luyện xe đạp cho cả thế giới, của cả thế giới hoặc tầm cỡ thế giới!!! Và tại sao lại là trung tâm mà không là công ty, tập đoàn hay gì gì khác?
Qua thí dụ trên cho thấy, việc viết và dịch sang Việt ngữ còn tùy tiện theo kiểu thuận miệng, thuận tay! Trung tâm cứ như cụm từ vạn năng để thay thế cho tất cả. Vô hình chung, người viết, người dịch đã làm nghèo ngôn ngữ Việt Nam. Chẳng lẽ không tìm được từ nào để dịch tên cơ quan đó từ ngoại quốc sang Việt Nam? Người dịch hãy thử khảo sát một nước thứ ba xem. Cụm từ đó ở chính quốc chuyển sang Anh, Nga, Nhật, Hàn... gọi là gì, để đối chiếu với Việt ngữ.
Hơn lúc nào hết, đã đến lúc phải gióng lên hồi chuông báo động về hiện tượng lạm dụng cụm từ trung tâm. Không chỉ chính quyền, mà cơ quan quản lý hành chính các cấp mỗi khi duyệt giấy phép nơi nào mở cơ sở hoạt động dịch vụ, sản xuất, kinh doanh… làm biển hiệu, phải duyệt cả tên nữa. Và cả các cơ quan văn hóa, báo chí cũng cùng vào cuộc phê phán mạnh mẽ hiện tượng lạm dụng cụm từ trung tâm để hạn chế việc sử dụng tùy tiện như vậy.
Nguyễn Ngọc Phan
