Cơ Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) hồi đầu tháng vừa chính thức cấp phép lưu hành Sunharbo, tên thương mại của hoạt chất asundexian do tập đoàn dược phẩm Bayer phát triển.
Thuốc được bào chế dạng viên nén hàm lượng 50 mg, uống 1 lần mỗi ngày, chỉ định cho người trưởng thành vừa trải qua cơn đột quỵ thiếu máu cục bộ mức độ nhẹ đến trung bình không liên quan đến tim mạch hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua nguy cơ cao.
Trong phác đồ điều trị, người bệnh cần phối hợp thuốc này cùng các loại thuốc chống kết tập tiểu cầu quen thuộc như aspirin hay clopidogrel thay vì sử dụng đơn lẻ.

Sunharbo, loại thuốc uống thế hệ mới giúp giảm tới 26% nguy cơ tái phát đột quỵ, vừa được FDA cấp phép. Ảnh minh họa: iStock
Đáng chú ý, Sunharbo là dược phẩm đầu tiên trên thế giới thuộc nhóm ức chế yếu tố XIa được đưa vào sử dụng. Trong khi các thuốc chống đông đường uống phổ biến hiện nay như Xarelto hay Eliquis tác động lên yếu tố Xa, hoạt chất asundexian lại nhắm vào một mắt xích khác biệt trong chuỗi phản ứng đông máu.
Ý tưởng này bắt nguồn từ việc giới khoa học quan sát thấy những người thiếu hụt yếu tố XI bẩm sinh thường ít bị đột quỵ và nhồi máu cơ tim, đồng thời protein này cũng chỉ giữ vai trò thứ yếu trong quá trình cầm máu tự nhiên.
Từ đó, các nhà nghiên cứu kỳ vọng thuốc mới sẽ ngăn chặn hiệu quả sự hình thành cục máu đông nguy hiểm mà không làm tăng biến chứng xuất huyết.
Tín hiệu tích cực từ thử nghiệm giai đoạn 3
Sự ra đời của một giải pháp điều trị mới đáp ứng đúng nhu cầu cấp thiết của y học hiện đại. Số liệu từ Trung tâm Kiểm soát & Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ cho thấy mỗi năm nước này ghi nhận khoảng 795.000 ca đột quỵ.
Theo thống kê của Bayer, cứ 10 người sống sót sau cơn nhồi máu não thì có 1 người tái phát ngay trong năm đầu tiên, và tỷ lệ này tăng lên mức cứ 5 người có 1 ca tái phát sau 5 năm, con số gần như dậm chân tại chỗ suốt 2 thập kỷ qua.
Ông Sebastian Guth, Giám đốc vận hành mảng dược phẩm của tập đoàn, nhận định loại thuốc mới đủ sức "làm thay đổi thực hành lâm sàng", bởi nhiều dòng thuốc chống đông máu trước đây đều thất bại trên nhóm bệnh nhân này, do lợi ích mang lại không đủ bù đắp rủi ro chảy máu nghiêm trọng.
Quyết định phê duyệt của FDA dựa trên dữ liệu từ thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 mang tên OCEANIC-STROKE do Bayer tài trợ, thực hiện trên 12.327 bệnh nhân. Những người tham gia được phân nhóm ngẫu nhiên để dùng asundexian 50 mg hoặc giả dược trong vòng 72 giờ kể từ khi khởi phát đột quỵ, kết hợp với liệu pháp chống kết tập tiểu cầu tiêu chuẩn.
Kết quả theo dõi trung vị 19 tháng, được công bố tại Hội nghị Đột quỵ Quốc tế hồi tháng 2 và đăng trên tạp chí New England Journal of Medicine (NEJM) vào tháng 4, cho thấy tỷ lệ tái phát nhồi máu não ở nhóm dùng thuốc mới chỉ là 6,2%, thấp hơn đáng kể so với mức 8,4% ở nhóm dùng giả dược, tương đương mức giảm 26% nguy cơ tương đối.

Theo thống kê của Bayer, cứ 10 người sống sót sau cơn nhồi máu não thì có 1 người tái phát ngay trong năm đầu tiên. Hình minh họa: iStock
Xét trên giá trị tuyệt đối, chênh lệch 2,2 điểm phần trăm đồng nghĩa bác sĩ cần điều trị cho khoảng 46 bệnh nhân trong suốt thời gian nghiên cứu để ngăn ngừa thành công một ca tái phát, đồng thời tỷ lệ đột quỵ gây tàn tật cũng hạ từ 3% xuống còn 2,1%.
Tuy nhiên, bác sĩ Richard Kovacs, chuyên gia tim mạch tại Trường Y Đại học Indiana kiêm Giám đốc y khoa của trường American College of Cardiology (Mỹ), lưu ý thuốc "không thể triệt tiêu hoàn toàn" nguy cơ bệnh tái phát.
Do phần lớn các cơn đột quỵ bắt nguồn từ tình trạng xơ vữa động mạch, người bệnh vẫn buộc phải bỏ thuốc lá, kiểm soát tốt mỡ máu, duy trì chế độ ăn lành mạnh và vận động thể chất đều đặn.
Giới hạn ở từng thể bệnh
Về tính an toàn, ưu điểm nổi bật nhất của Sunharbo là không làm gia tăng đáng kể các ca xuất huyết nặng với tỷ lệ ghi nhận ở mức 1,9%, xấp xỉ con số 1,7% của nhóm dùng giả dược.
Dù vậy, bức tranh lâm sàng vẫn tồn tại những điểm cần thận trọng. Một phân tích chuyên sâu đăng trên tạp chí Circulation hồi tháng 10 chỉ ra rằng, tình trạng xuất huyết tiêu hóa xuất hiện nhiều hơn ở nhóm dùng asundexian với tỷ lệ 3% so với 2,4%, đặc biệt tập trung ở đường tiêu hóa dưới.
FDA cũng cảnh báo nguy cơ chảy máu nặng có xu hướng cao hơn ở nhóm bệnh nhân trên 75 tuổi và trong 90 ngày đầu dùng thuốc. Hiện y học chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho hoạt chất này, đồng thời nhà sản xuất khuyến cáo không dùng chung với một số dược phẩm như carbamazepine vì dễ làm suy giảm hiệu lực điều trị.

Tình trạng xuất huyết tiêu hóa xuất hiện nhiều hơn ở nhóm dùng asundexian với tỷ lệ 3% so với 2,4%, đặc biệt tập trung ở đường tiêu hóa dưới. Hình minh họa: Vriddhi Clinic
Bên cạnh đó, giới chuyên môn nhấn mạnh Sunharbo hoàn toàn không phù hợp cho các trường hợp đột quỵ do rung nhĩ hoặc bệnh lý van tim. Năm 2023, Bayer từng phải đình chỉ sớm nghiên cứu OCEANIC-AF trên bệnh nhân rung nhĩ do asundexian tỏ ra kém hiệu quả hơn hẳn thuốc apixaban trong việc phòng ngừa đột quỵ và thuyên tắc mạch.
Bản thân nhóm thuốc ức chế yếu tố XI cũng từng gặp trắc trở, khi ứng viên milvexian do 2 hãng dược Bristol Myers Squibb và Johnson & Johnson hợp tác phát triển không giúp giảm biến cố tim mạch ở người mắc hội chứng vành cấp.
Do đó, các nhà khoa học cho rằng tác dụng của cơ chế này phụ thuộc rất lớn vào từng thể bệnh cụ thể, chưa kể thử nghiệm vừa qua chưa đánh giá trên ca bệnh nặng và cần thêm dữ liệu dài hạn ở nhóm người cao tuổi.
Rào cản trước ngưỡng cửa người bệnh
Bất chấp những giới hạn nhất định, cộng đồng y khoa vẫn đón nhận thành tựu này với tâm thế lạc quan.
Bác sĩ Joseph Broderick, chuyên gia thần kinh đột quỵ tại Đại học Cincinnati (Mỹ), đánh giá công trình này sẽ tạo ra "bước ngoặt" trong điều trị, trong khi bác sĩ Andrew Russman, Trưởng chương trình đột quỵ tại hệ thống y tế Cleveland Clinic, gọi đây là "nhân tố thay đổi cuộc chơi".
Song bác sĩ Ashkan Shoamanesh thuộc Đại học McMaster (Canada) dự đoán người bệnh có thể cần duy trì thuốc lâu dài, thậm chí suốt đời, dù phía Bayer tỏ ra dè dặt hơn khi khẳng định thời gian dùng thuốc sẽ do bác sĩ điều trị cân nhắc cho từng cá nhân.

Bayer tỏ ra dè dặt hơn khi khẳng định thời gian dùng thuốc sẽ do bác sĩ điều trị cân nhắc cho từng cá nhân. Ảnh: Bayer
Dẫu vậy, rào cản lớn nhất để thuốc tiếp cận rộng rãi người bệnh chính là bài toán chi phí. Bayer công bố mức giá niêm yết cho liệu trình 30 ngày dùng Sunharbo lên tới 748,50 USD, tương đương gần 9.000 USD/năm (khoảng hơn 230 triệu đồng).
Thậm chí, chi phí thực tế mà người bệnh chi trả sẽ phụ thuộc vào quyền lợi bảo hiểm và chính sách chiết khấu của hãng.
Giới phân tích tài chính dự báo doanh thu đỉnh của thuốc có thể đạt 4,5 tỷ USD/năm, tạo lực đỡ quan trọng cho Bayer khi 2 sản phẩm chủ lực là Xarelto và Eylea sắp hết hạn bảo hộ độc quyền.
Tuy nhiên, đứng trước sự cạnh tranh từ nhiều dòng thuốc chống kết tập tiểu cầu giá rẻ sẵn có, ông lớn dược phẩm từ Đức sẽ phải nỗ lực chứng minh hiệu quả vượt trội của Sunharbo thực sự tương xứng với mức giá đắt đỏ trên.