Trước đây, từng có thời điểm chúng ta đau đầu với việc linh vật ngoại lai xuất hiện tràn lan ở các khu di tích lịch sử, văn hóa. Để “đuổi” linh vật ngoại lai ra khỏi di tích, các cơ quan hữu quan đã tìm nhiều cách khác nhau, trong đó có việc trưng bày triển lãm linh vật thuần Việt tại bảo tàng. Và cuộc trưng bày “Linh vật Việt Nam” diễn ra từ nay đến hết tháng 2/2016 tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng là cách làm giúp người dân có cơ hội tìm hiểu và nhận thức sâu sắc hơn về sự phong phú, đa dạng, độc đáo của linh vật Việt Nam...
Ngược dòng thời gian, cách đây hơn một năm, câu chuyện linh vật ngoại lai được bày công khai tại các không gian di tích lịch sử ở nước ta đã làm nóng dư luận, tốn nhiều giấy mực của báo chí. Để xảy ra sự việc này, theo nhiều chuyên gia, vì người dân chưa hiểu rõ hình tượng linh vật thuần Việt nên đã vô tình cung tiến, bày biện các linh vật ngoại lai một cách tùy tiện. Cuộc “đánh đuổi” linh vật ngoại lai ra khỏi không gian di tích được tiến hành trên khắp cả nước, trong đó phải kể đến Công văn số 2662/BVHTTDL-MTNATL của Bộ Văn hóa, Thể thao&Du lịch khuyến cáo các tổ chức, cá nhân trên cả nước không trưng bày, sử dụng biểu tượng, linh vật - đặc biệt sư tử đá ngoại lai với tạo hình, hình thức không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam. Đến nay, với sự chung tay, góp sức của cả cộng đồng, hình tượng linh vật ngoại lai đã gần như được “đuổi” khỏi các di tích, trả lại không gian văn hóa truyền thống người Việt.
Nắp đỉnh trầm hình Nghê (thời Lê Trung hưng, thế kỷ 17 - 18) được giới thiệu tại triển lãm “Linh vật Việt Nam”.
Trong công cuộc “đuổi” linh vật ngoại lai ra khỏi di tích, ngoài việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân qua các kênh thông tin, một cách làm khác rất hiệu quả, đó là chúng ta mở ra triển lãm hình tượng linh vật thuần Việt tại các bảo tàng. Tháng 7/2014, lần đầu tiên chúng ta có triển lãm “Hình tượng sư tử và nghê trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam”. Tuy cuộc triển lãm này giới hạn trong hình tượng sư tử và nghê đá nhưng đã giúp người dân hiểu rõ hơn về bản sắc, văn hóa qua các hiện vật. 60 hiện vật từ thời Lý, Trần, Hậu Lê đến triều Nguyễn cùng nhiều hình ảnh, các bản vẽ đạc họa, tường giải trên cơ sở nghiên cứu hiện vật..., hình tượng sư tử và nghê được giới thiệu tại cuộc triển lãm năm ngoái đã phần nào đó làm sáng tỏ tính thuần Việt trong mỗi hình tượng sư tử, nghê do chính người Việt tạo tác.
Hình tượng sư tử, nghê Việt Nam tại triển lãm năm ngoái xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc luôn toát lên sự hiền hòa, gần gũi với sức mạnh ý chí ẩn chứa bên trong, khác biệt hoàn toàn với yếu tố “trợn mắt, nhe nanh” đầy hung tợn thường thấy tại các sư tử, nghê ngoại lai. Ở đó công chúng nhận ra, xuất phát từ những con vật gần gũi với nhà nông, người Việt trước đây đã sáng tạo ra những linh vật như nghê, sư tử với mong muốn biến những con vật gần gũi trở thành những linh vật mang theo mong ước mưa thuận gió hòa. Và dù ở bất cứ giai đoạn phát triển nào, hình tượng sư tử, nghê đều rất thân thiện, hiện diện chan hòa với đời sống của người dân Việt.
Như một sự kế thừa, thời điểm hiện tại, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mở triển lãm chuyên đề “Linh vật Việt Nam”. Triển lãm “Linh vật Việt Nam” cũng đang nhận được sự quan tâm, chú ý của dư luận vì cũng lần đầu tiên công chúng được tận mắt chứng kiến bức tranh tương đối đầy đủ, tổng quát về những con vật huyền thoại gắn liền với đời sống người Việt, trải suốt từ thời dựng nước Văn Lang - Âu Lạc cho đến triều Nguyễn.
100 hiện vật tiêu biểu về các loại linh vật có niên đại từ thời kỳ dựng nước đến thời nhà Nguyễn, được chia theo các nhóm: vật tổ trong văn hóa Đông Sơn, hình tượng rồng, hình tượng kỳ lân, hình tượng hạc, hình tượng uyên ương, sư tử - nghê, 12 con giáp... đã được đưa ra trong “Linh vật Việt Nam”. Triển lãm cho người xem thấy nhiều cái đầu tiên, như: gương đúc nổi hình rồng (chất liệu đồng, thế kỷ I-III), lá đề hình phượng (chất liệu đất nung, thời Lý), bộ tượng khỉ “Tam không” (chất liệu đá, thời Lý), cặp sư tử chầu (chất liệu gỗ, thời Nguyễn)... Đặc biệt hơn, tại triển lãm “Linh vật Việt Nam”, một linh vật rất ít người biết tới được giới thiệu rộng rãi, đó là con Bồ Lao. Theo truyền thuyết, Bồ Lao là động vật biển, thích âm thanh lớn. Người xưa khi đúc chuông thường tạo quai hình Bồ Lao, dùi làm hình cá kình với hy vọng chuông vang xa.
Đại diện Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chia sẻ, dù triển lãm “Linh vật Việt Nam” chưa thật đầy đủ hệ thống linh vật nhưng cũng giúp cho du khách có thể tìm hiểu và nhận thức sâu sắc hơn về sự phong phú và độc đáo của các linh vật trong văn hóa Việt Nam. Nhưng quan trọng nhất, những cuộc triển lãm trước đây và hiện tại đã cung cấp cho người dân cái nhìn khái quát về diễn biến phát triển, đặc điểm tạo hình, phong cách nghệ thuật, chức năng sử dụng cùng những ý nghĩa biểu tượng văn hóa của các linh vật Việt Nam để tránh hiểu nhầm, không sử dụng linh vật ngoại lai trong các khu di tích lịch sử, văn hóa như đã từng.
H.Quỳnh
