Đền thờ Chế thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu (hay còn gọi đền Bà Hải) nằm ngay cửa biển, tồn tại hơn 6 thế kỷ. Đây không chỉ là điểm du lịch tâm linh nổi tiếng mà còn là nơi lưu giữ nhiều chiến tích chiến tranh cổ xưa của thời nhà Trần.
Đền thờ bà Nguyễn Thị Bích Châu là địa chỉ du lịch tâm linh nổi tiếng linh thiêng với người dân Hà Tĩnh và du khách thập phương lâu nay.
Sử sách ghi lại, Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, tên thật là Nguyễn Cơ, tự Bích Châu (quê ở huyện Hải Hậu, Nam Định cũ). Bà là con gái của vị đại thần họ Nguyễn rất mực thanh liêm và bà Phạm phu nhân.
Từ nhỏ cho đến khi trưởng thành, bà được cha mẹ truyền dạy chu đáo về văn chương, đạo lý và võ thuật, cung kiếm. Là người tài sắc vẹn toàn, bà được Vua Trần Duệ Tông tuyển vào cung, sau này phong làm quý phi và được nhà vua sủng ái. Là người thông tuệ, lại luôn lo lắng cho sự an nguy xã tắc, trong bối cảnh đất nước còn nhiều rối ren, chính sự chưa yên, lòng dân bất ổn, bà đã dâng lên Vua Trần Duệ Tông (1336-1377) bản “Kê minh thập sách” gồm 10 điều trị nước an dân.
Đền Bà Hải không chỉ là điểm du lịch tâm linh nổi tiếng, đây còn là nơi lưu giữ những chiến tích thời nhà Trần. Đền vì thế mà luôn đông du khách, người qua lại vừa lễ chùa và tìm hiểu lịch sử văn hóa.
Năm 1377, biên giới phía nam Đại Việt bị giặc quấy rối, Vua Trần Duệ Tông đem quân đi đánh Chiêm Thành, bà xin đi theo để hộ giá. Trên đường chinh phạt, do bị trúng kế của quân địch, các viên tướng của nhà vua lần lượt tử trận, khi đó bà Bích Châu đã thân chinh đứng ra chỉ huy đạo quân bảo vệ nhà vua. Không may bà bị trúng mũi tên tẩm độc, vết thương quá nặng, bà trút hơi thở vào giờ Tý, ngày 11/2/1377 (Đinh Tỵ). Sau đó, linh cữu bà được đưa về Thăng Long theo đường biển. Tuy nhiên, đến cửa biển xã Kỳ Ninh thì gặp mưa to gió lớn, không thể đi tiếp được, Vua Trần Phế Đế (người kế vị Vua Trần Duệ Tông vừa mất) liền xuống chiếu cho quan quân an táng linh cữu của bà tại đây và lập miếu để nhân dân thờ phụng, hương khói.
Đến năm 1470, Vua Lê Thánh Tông đi đánh giặc Chiêm Thành, đến cửa biển Kỳ Ninh phát hiện ngôi miếu, biết được câu chuyện đánh giặc của bà Bích Châu, đã đề tặng bà bốn chữ “Nữ trung hào kiệt” dán lên bài vị và làm lễ cầu mong hương linh quý phi trợ sức. Sau khi thắng trận trở về, Vua Lê Thánh Tông hạ chiếu lập đền, cấp ruộng tế và người trông coi, sắc phong cho bà là Chế Thắng. Kể từ đó, đền được gọi là Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu.
Ngôi đền linh thiêng bên cửa biển cùng câu chuyện truyền tụng về Chế thắng Phu nhân tựa viên ngọc sáng mãi theo thời gian luôn thu hút đông đảo du khách gần xa vừa đi lễ chùa vừa tìm hiểu di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia này.
Du khách không chỉ riêng người dân ở Hà Tĩnh mà còn có khách các tỉnh, thành phố khác. Đi đền Chế thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đã trở thành tục lệ, mang nét đẹp văn hóa truyền thống của nhiều du khách muôn phương.
Ngôi đền linh thiêng bên cửa biển cùng câu chuyện truyền tụng về Chế thắng Phu nhân tựa viên ngọc sáng mãi theo thời gian luôn thu hút đông đảo du khách gần xa vừa đi lễ chùa vừa tìm hiểu di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia này.
Ông Phạm Xuân Chiến (trú xã Đan Hải, Hà Tĩnh) cho biết, năm nào gia đình ông cũng tới đây thắp hương làm lễ để cầu nguyện sức khỏe, bình an cho gia đình. "Năm nay lượng du khách về quá đông, gia đình tôi đến từ sáng sớm nhưng phải chờ hơn 1 tiếng mới được vào làm lễ", ông Chiến nói.
Thông tin từ Ban Quản lý khu di tích, để phục vụ tốt nhu cầu tham quan, hành lễ của người dân, địa phương đã chủ động xây dựng phương án phân luồng giao thông, bố trí lực lượng đảm bảo an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh môi trường. Các hoạt động dịch vụ được sắp xếp gọn gàng, đảm bảo mỹ quan và không gian văn hóa tâm linh.
Trong những ngày nghỉ Tết Nguyên đán, di tích đền Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đón gần 4 vạn lượt du khách tới thắp hương cầu an, vãn cảnh.
Đền Bà Hải luôn là một địa chỉ văn hóa du lịch tâm linh, cho du khách trên khắp mọi miền tìm về đây để thắp hương và dâng lễ, gửi gắm niềm tin cầu mong một năm mới an lành và hạnh phúc.
Trải qua gần bảy thế kỷ tồn tại giữa bao thăng trầm của lịch sử, chiến tranh và thiên tai, ngôi đền không tránh khỏi những dấu vết phai mòn của thời gian trên từng đường nét kiến trúc. Song, vượt lên trên sự hao tổn của vật chất, những giá trị lịch sử và văn hóa nơi đây vẫn bền bỉ hiện hữu trước dòng chảy của thời gian.
Ngày 3/8/1991, Bộ Văn hóa - Thông tin đã có Quyết định công nhận đền thờ Chế thắng Phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu là Di tích lịch sử và Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia.
