Liệu pháp gen điều trị teo cơ tủy bị nghi gây khối u ở trẻ nhỏ

Hãng dược Novartis hôm 5/11 xác nhận đã nhận được 9 ghi nhận về khối u ở bệnh nhân từng điều trị bằng Zolgensma, liệu pháp gen truyền 1 liều dành cho trẻ mắc bệnh teo cơ tủy sống (SMA). 

Thông tin trên được hãng dược từ Thụy Sĩ đưa ra trong một tuyên bố gửi các trang tin chuyên ngành, sau khi những câu chuyện về vấn đề trên bắt đầu lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội.

Theo đó, trong số các bệnh nhân từng điều trị bằng Zolgensma, có 2 ca cho thấy bằng chứng rõ ràng về việc vật liệu di truyền từ thuốc đã chèn vào bộ DNA của người bệnh. 

Phía Novartis cho hay những trẻ này đã được can thiệp điều trị khối u và vẫn đang nằm trong diện theo dõi y tế sát sao, đồng thời khẳng định đã thông báo ngay cho các cơ quan quản lý khi nhận được từng trường hợp cụ thể. 

Dù vậy, hãng từ chối tiết lộ chi tiết về loại u, vị trí xuất hiện cũng như khoảng thời gian từ lúc truyền thuốc đến khi phát hiện bệnh.

Nỗi hoang mang của các bậc phụ huynh

Làn sóng lo ngại ban đầu bị thổi bùng lên từ chính cộng đồng các bậc phụ huynh có con cái là bệnh nhân SMA.

Dustin Brondyke, một ông bố tại Mỹ, ngày 4/11 đã chia sẻ trên mạng xã hội LinkedIn về việc được bác sĩ thần kinh thông báo có các ca mọc khối u liên quan đến Zolgensma, đồng thời bày tỏ bức xúc khi cho rằng Novartis chỉ cung cấp thông tin nhỏ giọt thay vì minh bạch toàn bộ. 

Nhiều gia đình khác cũng rơi vào cảnh hoang mang khi được bác sĩ khuyến cáo cho con chụp cộng hưởng từ cột sống, nhưng lại lo lắng về chi phí bảo hiểm do thiếu các nghiên cứu chính thống làm cơ sở.

Trước áp lực dư luận, nhiều tài liệu và báo cáo độc lập mới dần được đưa ra ánh sáng. Giới truyền thông y khoa, dẫn nguồn tin nội bộ, cho biết Novartis chỉ âm thầm báo trước số ca mọc khối u cho các bác sĩ thần kinh, nên phần lớn số ca dù trước đó được xác nhận, song phải đến thời điểm hiện tại mới được công khai. 

Nhóm chuyên gia đa ngành về Zolgensma tại Anh, sau khi tiến hành xét nghiệm bệnh học đối với 3 trường hợp, đã xác định 2 ca có liên quan trực tiếp và 1 ca không liên quan đến quá trình điều trị bằng loại thuốc đắt đỏ này. 

Con số trên cũng tìm thấy sự đồng điệu trong các báo cáo từ tổ chức Cure SMA tại Mỹ, dù cách nhìn nhận về mức độ liên quan có phần mạnh mẽ hơn tuyên bố chính thức từ nhà sản xuất.

Dù đối mặt với không ít hoài nghi, giới chuyên môn quốc tế vẫn giữ quan điểm bình tĩnh và khẳng định chưa có căn cứ để thay đổi phác đồ chăm sóc hiện hành. Các chuyên gia phân tích rằng, số lượng ca mọc khối u được ghi nhận vẫn quá nhỏ bé so với hơn 6.000 trẻ em trên toàn cầu đã tiếp nhận liệu pháp này. 

Do đó, các gia đình chưa cần thiết phải cho con đi tầm soát hay chụp chiếu dồn dập trong lúc chờ đợi những kết luận chính thức từ cơ quan quản lý y tế các nước. Các hiệp hội y khoa lớn như SMA Europe cũng đang chủ động làm việc với Novartis, để thu thập thêm dữ liệu minh bạch nhằm trấn an người bệnh.

Nguy cơ đã được dự báo từ trước?

Để hiểu rõ nguồn gốc của những lo lắng hiện tại, giới khoa học nhìn nhận lại cơ chế hoạt động đặc thù của Zolgensma. Liệu pháp này sử dụng một loại virus vô hại làm phương tiện vận chuyển bản sao lành của gen mục tiêu vào tế bào để thay thế phần bị khiếm khuyết. 

Thông thường, phần lớn vật liệu di truyền chỉ tồn tại tự do trong nhân tế bào, nhưng trong những trường hợp cực kỳ hiếm hoi, chúng có thể hòa nhập vào nhiễm sắc thể. Nếu điểm chèn vô tình nằm gần khu vực thúc đẩy ung thư, nguy cơ kích thích tế bào phân chia bất thường hoàn toàn có thể xảy ra.

Thực tế là nguy cơ này đã được lường trước từ lâu trong giới quản lý y dược. Nhãn thuốc Zolgensma hiện hành, từng được Cơ quan Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt từ nhiều năm trước, đã ghi nhận nguy cơ lý thuyết về việc hiện tượng tích hợp vector vào DNA gây u, dù mối quan hệ nhân quả chưa từng được xác lập chính thức. 

Các điều khoản ghi trên nhãn thuốc Zolgensma hiện hành chỉ yêu cầu bác sĩ báo cho Novartis khi bệnh nhân xuất hiện khối u, chứ không có quy định bắt buộc về lịch theo dõi hay sàng lọc chủ động. Ngay cả trong bản cập nhật thuốc mới nhất, các điều khoản này vẫn được giữ nguyên. 

Trước đó, tâm điểm chú ý từng đổ dồn về những biến chứng nguy hiểm của Zolgensma đối với  gan, với các "cảnh báo hộp đen" và những trường hợp tử vong đáng tiếc. Dẫu vậy, thuốc vẫn được nhìn nhận là một cột mốc cách mạng cứu sống nhiều bệnh nhi.

Lịch sử y học hiện đại cũng ghi nhận không ít trường hợp tương tự trong các thử nghiệm liệu pháp gen trước đây. Một số hãng dược khác từng phải tạm dừng thử nghiệm lâm sàng khi phát hiện khối u ác tính ở bệnh nhân nhiều năm sau điều trị, hay những thế hệ liệu pháp đầu tiên từng gây ra tình trạng rối loạn bạch cầu. 

Những tiền lệ này cho thấy, con đường chinh phục y học gen vẫn còn nhiều ẩn số cần tiếp tục được giải mã.

Song hiện tại, hàng loạt câu hỏi vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng từ phía Novartis lẫn các cơ quan chức năng. Từ độ tuổi của bệnh nhân, thời gian phát hiện bệnh cho đến vị trí khối u đều là những dữ liệu cốt lõi mà cộng đồng mong mỏi được công bố tường tận. 

Trong bối cảnh đó, quyết định từ các cơ quan quản lý y tế toàn cầu sẽ đóng vai trò quyết định trong việc định hình lại chiến lược an toàn cho hàng nghìn trẻ em từng lựa chọn liệu pháp triệu USD này.