Liệt sĩ không còn người thân bên ngoại có đối chiếu được ADN?

Liệt sĩ không còn người thân bên ngoại có đối chiếu được ADN?

Sau hơn 4 tháng triển khai, "Chiến dịch 500 ngày đêm" tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin đã đạt nhiều kết quả tích cực. Hơn 1.400 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập; hàng chục nghìn mẫu hài cốt và mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ được thu thập phục vụ giám định ADN, góp phần mở thêm cơ hội xác định danh tính, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với tên tuổi của mình sau nhiều thập kỷ.

Cùng với niềm vui tìm thấy hài cốt liệt sĩ của nhiều thân nhân, cũng có những trường hợp vẫn ngóng chờ thông tin trong mòn mỏi. Bà Nguyễn Thị Hà (Đan Phượng, Hà Nội) gửi thắc mắc về Báo Sức khỏe và Đời sống: "Ông ngoại tôi là liệt sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp năm 1952, hiện được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.

Thời gian qua, nghĩa trang đã tiến hành lấy mẫu xét nghiệm đối với toàn bộ hơn 150 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính, trong đó có phần mộ của ông ngoại tôi. Đây là niềm hy vọng lớn đối với gia đình trong hành trình tìm lại danh tính và nơi an nghỉ chính xác của ông.

Tuy nhiên, khi gia đình làm đề nghị xét nghiệm ADN tại xã Ô Diên (khu vực Liên Hà, Đan Phượng, Hà Nội), chúng tôi được thông báo hiện mới tiếp nhận mẫu ADN của thân nhân bên dòng ngoại của liệt sĩ, cụ thể là mẹ của liệt sĩ. Trong khi đó, thân nhân thuộc thế hệ này bên dòng ngoại của ông tôi hiện không còn ai.

Hiện nay, gia đình chỉ còn người con gái của liệt sĩ. Tuy nhiên, khi đi hỏi thì tôi được biết hiện chưa thể xét nghiệm ADN đối với con gái của liệt sĩ. Hồ sơ của gia đình vì vậy mới chỉ được tiếp nhận và phải chờ. Gia đình chúng tôi thực sự không biết phải chờ đến bao giờ. Ông đã hy sinh hơn 70 năm, gia đình cũng đã chờ đợi suốt nhiều năm để có cơ hội xác định chính xác phần mộ của ông".

Giải đáp về điều này, ThS Chu Thị Thủy, Viện Pháp y Quốc gia cho biết, hiện nay, phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ đã được chôn cất trong thời gian rất dài nên mức độ phân hủy cao. Vì vậy, chất lượng mẫu thường chỉ đáp ứng yêu cầu xét nghiệm ADN ty thể (mtDNA) để xác định mối quan hệ huyết thống theo dòng mẹ.

Do đó, để đối chiếu mẫu hài cốt liệt sĩ, gia đình cần có thân nhân phù hợp thuộc dòng mẹ để lấy mẫu ADN so sánh. Nếu không còn thân nhân theo dòng mẹ, việc đối chiếu bằng ADN ty thể sẽ không thực hiện được.

Trong khi đó, phương pháp xét nghiệm ADN nhân có thể xác định quan hệ huyết thống trực hệ như cha – con hoặc mẹ – con. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi chất lượng ADN từ mẫu hài cốt phải đủ tốt. Với những mẫu hài cốt đã phân hủy lâu năm, chất lượng ADN thường không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật để thực hiện xét nghiệm ADN nhân.

Vì vậy, trường hợp mẫu hài cốt liệt sĩ đã xuống cấp, không còn khả năng phân tích ADN nhân và gia đình cũng không còn thân nhân phù hợp để đối chiếu theo dòng mẹ thì việc xác định danh tính bằng phương pháp xét nghiệm ADN hiện gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, ở góc độ thân nhân liệt sĩ, bà Nguyễn Thị Hà kiến nghị các cơ quan chức năng quan tâm, xem xét và có hướng dẫn, giải pháp phù hợp để thân nhân là con gái của liệt sĩ được sớm lấy mẫu xét nghiệm ADN. Gia đình chỉ mong có thể xác định được chính xác phần mộ của ông, đưa ông trở về đúng tên tuổi và quê hương, để người đã hy sinh vì Tổ quốc được yên nghỉ trọn vẹn và gia đình có thể hoàn thành tâm nguyện sau nhiều năm chờ đợi.

Toàn bộ ADN ty thể của mỗi người nhận từ mẹ

Theo các chuyên gia, trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, việc lựa chọn thân nhân để lấy mẫu đối chiếu không đơn thuần dựa vào mức độ gần gũi về huyết thống.

Nhiều gia đình cảm thấy khó hiểu khi được hướng dẫn lấy mẫu ADN của con em gái ruột của liệt sĩ hoặc người cần xác định danh tính, thay vì lấy mẫu của con ruột. Nếu chỉ nhìn dưới góc độ quan hệ huyết thống, con ruột rõ ràng là người gần gũi nhất. Tuy nhiên, trong giám định ADN, việc lựa chọn người cho mẫu không phụ thuộc đơn thuần vào mức độ gần gũi trong gia đình mà phụ thuộc vào loại ADN được sử dụng để đối chiếu và đặc điểm di truyền của từng loại ADN.

Trong chương trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, các phòng xét nghiệm có thể sử dụng ADN nhân (autosomal DNA), ADN ty thể (mitochondrial DNA - mtDNA) hoặc ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR). Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào chất lượng hài cốt, mức độ phân hủy của vật liệu di truyền cũng như sơ đồ phả hệ của từng gia đình. Đối với những hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, ADN nhân thường bị phân hủy mạnh, trong khi ADN ty thể tồn tại với số lượng bản sao lớn hơn nhiều trong mỗi tế bào nên khả năng thu nhận thành công cao hơn. Vì vậy, ADN ty thể hiện là một trong những dấu ấn di truyền được sử dụng rộng rãi trong nhận dạng hài cốt lịch sử và giám định pháp y.

Điểm khác biệt quan trọng nhất của ADN ty thể là cơ chế di truyền theo dòng mẹ. Hầu như toàn bộ ADN ty thể của một người đều được nhận từ mẹ. Cả con trai và con gái đều mang ADN ty thể của mẹ, nhưng chỉ con gái mới truyền ADN ty thể đó cho thế hệ tiếp theo. Chính nguyên lý này tạo nên một chuỗi di truyền liên tục theo dòng mẹ qua nhiều thế hệ và là cơ sở để xác định quan hệ huyết thống trong những trường hợp không còn đủ ADN nhân để phân tích.

Giả sử người cần xác định danh tính là một người đàn ông. Người này và em gái ruột đều nhận ADN ty thể từ cùng một người mẹ nên mang cùng dòng ADN ty thể. Sau này, em gái tiếp tục truyền chính ADN ty thể đó cho tất cả các con của mình. Vì vậy, con của em gái ruột vẫn mang cùng dòng ADN ty thể với người cậu. Ngược lại, con ruột của người đàn ông lại không mang ADN ty thể của cha, bởi ADN ty thể của người con được nhận từ mẹ của họ. Do đó, nếu xét nghiệm sử dụng ADN ty thể thì con ruột không phải là đối tượng phù hợp để đối chiếu, trong khi con của em gái ruột lại có giá trị giám định cao hơn.

Đây cũng là lý do vì sao trong thực tế, cơ quan chuyên môn có thể yêu cầu lấy mẫu của cháu gọi bằng cậu, cháu gọi bằng dì hoặc những người họ hàng khác thay vì con ruột. Việc lựa chọn người cho mẫu luôn được xây dựng dựa trên sơ đồ phả hệ, loại ADN cần phân tích và tình trạng của hài cốt. Trong nhiều trường hợp, các phòng xét nghiệm còn kết hợp đồng thời ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y nhằm tăng độ chính xác và độ tin cậy của kết quả giám định.

Như vậy, việc lấy mẫu con của em gái ruột thay vì con ruột không phải là điều bất thường mà là quyết định dựa trên nguyên lý di truyền học. Khi xét nghiệm được thực hiện bằng ADN ty thể, người thuộc cùng dòng mẹ mới là đối tượng có giá trị đối chiếu cao nhất. Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng giúp nâng cao khả năng xác định chính xác danh tính liệt sĩ và những trường hợp hài cốt đã tồn tại trong thời gian dài.

Huế bàn giao 3.908 mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN

SKĐS - TP Huế bàn giao 3.908 mẫu hài cốt liệt sĩ cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để phục vụ giám định ADN.