Lễ Tủ Cải - Dấu mốc trưởng thành của đàn ông Dao Quần Chẹt

Với người Dao Quần Chẹt ở thôn Đồng Khuôn, xã La Bằng, Thái Nguyên, Lễ Tủ Cải là nghi lễ thiêng liêng đánh dấu người đàn ông trưởng thành của nam giới cộng đồng người Dao, qua đó xác nhận người được làm lễ đã đủ tư cách trong dòng họ, được phép thực hành nghi lễ thờ cúng và gánh vác trách nhiệm với dòng tộc, bản làng.

Giờ Tý mở lễ, cả bản chung vui

Thôn Đồng Khuôn là nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Dao Quần Chẹt chiếm đa số. Giữa nhịp sống hiện đại, bà con vẫn giữ gìn Lễ Tủ Cải như một dấu mốc quan trọng của đời người. Nghi lễ vừa mang ý nghĩa tâm linh - báo cáo với tổ tiên, vừa là sự xác nhận của cộng đồng. Sau khi được cấp sắc, người này đủ tư cách tham gia việc họ, việc bản và thực hành các nghi thức thờ cúng trong gia đình.

Đúng giờ Tý, khi đất trời như lắng lại, một manh chiếu dệt từ lúa nếp nguyên gốc được trải giữa nhà. Tiếng chuông, tiếng tù và vang lên, hòa cùng những điệu múa nghi lễ nối tiếp trong không gian trang trọng. Dưới sự dẫn dắt của thầy cả và các thầy mo, phần nghi lễ trọng tâm được tiến hành: các thủ tục trình báo với tổ tiên, đặt tên âm/tên cúng, cùng những nghi thức biểu trưng cho sự trưởng thành đều được thực hiện chặt chẽ theo lệ bản.

"Đũa có đôi" mới được cấp sắc

Ông Dương Trung Thái (mo làng) cho biết, ông được làm lễ cấp sắc khi 40 tuổi, nay đã 69 tuổi. Theo phong tục, cấp sắc là dấu mốc khẳng định người đàn ông đã trưởng thành, nhưng không phải ai cũng có thể làm ngay.

Ở nhiều cộng đồng Dao, lễ cấp sắc có các bậc khác nhau (thường được nhắc tới bằng số "đèn"), quy mô và thời gian tùy điều kiện từng nhà. Dù tổ chức theo bậc nào, phần quan trọng vẫn là những lời răn dạy và chuẩn mực làm người được truyền lại qua nghi thức và lời cúng.

Giữ nghi lễ để làm du lịch cộng đồng

Dịp Tết Dương lịch vừa qua, gia đình anh Bàn Sinh Cường (thôn Đồng Khuôn) tổ chức Lễ Tủ Cải. Từ nhiều tháng trước, gia đình chuẩn bị lúa nếp chắc hạt, phơi khô nguyên gốc để dệt chiếu, sắm sửa lễ vật, đón bà con đến chứng kiến và chung vui. Trong gian chính, đàn lễ được lập trang trọng, tạo nên không gian nghi lễ vừa linh thiêng vừa giàu bản sắc.

Từ góc nhìn phát triển địa phương, ông Nguyễn Tùng Lâm, Trưởng Phòng Quản lý Du lịch (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên) cho biết, ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt tại xã La Bằng, Thái Nguyên, công tác bảo tồn văn hóa phi vật thể được gìn giữ khá tốt, trong đó có Lễ Tủ Cải của người Dao Quần Chẹt.

Theo ông, nghi lễ này không chỉ góp phần giữ bản sắc, mà còn hỗ trợ hiệu quả cho phát triển du lịch, tạo điều kiện để du khách trải nghiệm nét văn hóa đậm đặc của cộng đồng người Dao tại địa phương.

Giữa tiếng chuông, tiếng tù và và điệu múa nghi lễ, Lễ Tủ Cải vẫn được người Dao Quần Chẹt nâng niu như một "tờ chứng nhận" của đời người, nhắc về cội nguồn, về trách nhiệm với gia đình, dòng tộc và cộng đồng; đồng thời cũng là chất liệu văn hóa quý giá để La Bằng kể câu chuyện của mình với du khách gần xa.

Một số hình ảnh phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống ghi nhận Lễ Tủ Cải tại nhà anh Bàn Sinh Cường.