“Không xịt thì không thở được. Xịt xong thông thoáng, nhưng vài giờ sau mũi lại nghẹt, thậm chí khó chịu hơn trước”.
Đây là tình trạng không hiếm gặp ở những người đã sử dụng thuốc xịt thông mũi liên tục trong nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí mang theo chai thuốc bên mình như một vật bất ly thân. Cảm giác phải xịt thuốc mới thở được khiến nhiều người tự nhận mình đã “nghiện thuốc xịt mũi”.
Tuy nhiên, nói như vậy dễ gây hiểu nhầm. Trên thực tế, không phải mọi sản phẩm xịt vào mũi đều có nguy cơ này. Nước muối, thuốc co mạch và thuốc điều trị viêm mũi dị ứng là ba nhóm hoàn toàn khác nhau, dù người dân thường gọi chung bằng một cái tên: “thuốc xịt mũi”.
Với người đã lạm dụng thuốc co mạch tại chỗ, việc liên tục tìm đến chai xịt thường không xuất phát từ cảm giác hưng phấn hay khoái cảm như các chất gây nghiện tác động lên hệ thần kinh. Họ dùng thuốc chủ yếu vì sợ cảm giác mũi bị bít chặt khi tác dụng của thuốc hết đi.
Một phân tích đăng trên tạp chí chuyên ngành về nghiện năm 2026 cho rằng viêm mũi do thuốc không nên được xem đơn giản là một dạng “nghiện hành vi”. Động lực khiến người bệnh tiếp tục xịt thường là dự đoán về tình trạng nghẹt mũi rất khó chịu nếu ngừng thuốc.
Nói cách khác, đây thường là vòng lặp lệ thuộc về thể chất:
Thuốc làm mạch máu trong mũi co lại → niêm mạc bớt sưng → người dùng thở dễ hơn → thuốc hết tác dụng → niêm mạc sưng trở lại → người dùng tiếp tục xịt, thậm chí tăng số lần xịt.
Nếu kéo dài, thuốc có thể giảm dần hiệu quả, còn tình trạng nghẹt mũi trở nên dai dẳng hơn. Hiện tượng này được gọi là nghẹt mũi bật lại; nặng hơn có thể tiến triển thành viêm mũi do thuốc, hay rhinitis medicamentosa.
Người dùng nên kiểm tra tên hoạt chất trên bao bì để phân biệt nước muối, thuốc co mạch và thuốc điều trị viêm mũi dị ứng. Ảnh B.H
Tác dụng của ba nhóm thường bị gọi chung là “xịt mũi”
1. Nước muối: Làm sạch và giữ ẩm, không phải thuốc co mạch
Nhóm đầu tiên là nước muối sinh lý hoặc dung dịch nước muối ưu trương được đóng dưới dạng nhỏ, xịt phun sương hoặc rửa mũi.
Nước muối có thể giúp làm ẩm niêm mạc đang khô, làm loãng dịch nhầy, hỗ trợ loại bỏ bụi, phấn hoa và các chất kích thích trong hốc mũi. Dạng phun sương phù hợp hơn với mục đích giữ ẩm; dụng cụ rửa mũi có khả năng cuốn trôi chất nhầy và dị nguyên tốt hơn.
Quan trọng nhất, nước muối không làm co mạch máu trong mũi, vì vậy không tạo ra cơ chế nghẹt bật lại giống oxymetazoline hoặc xylometazoline.
Dù vậy, nước muối cũng không thể thay thế thuốc điều trị nếu người bệnh đang mắc viêm mũi dị ứng nặng, polyp mũi, viêm xoang hoặc có bất thường cấu trúc. Người rửa mũi bằng bình hoặc dụng cụ chuyên dụng cần dùng nước vô khuẩn, nước cất hoặc nước đã đun sôi và để nguội; không nên dùng trực tiếp nước máy chưa xử lý.
2. Thuốc co mạch: Thông mũi nhanh nhưng chỉ dành cho thời gian ngắn
Đây mới là nhóm cần được cảnh báo về nghẹt trở lại.
Người mua có thể nhận diện trên bao bì qua các hoạt chất như:
- Oxymetazoline.
- Xylometazoline.
- Một số thuốc co mạch tại chỗ khác như phenylephrine.
Các thuốc này làm co những mạch máu đang giãn trong niêm mạc mũi, nhờ đó giảm sưng và tạo cảm giác thông thoáng tương đối nhanh. Chúng có thể hữu ích trong một số đợt nghẹt mũi cấp do cảm lạnh, cúm hoặc dị ứng, nhưng chỉ nhằm giảm triệu chứng trong thời gian ngắn, không xử lý nguyên nhân gây nghẹt kéo dài.
Rắc rối xuất hiện khi người dùng thấy thuốc hiệu quả nhanh nên tiếp tục sử dụng hết ngày này sang ngày khác. Khi tác dụng giảm dần, họ có xu hướng xịt thường xuyên hơn hoặc tăng liều. Đến lúc không xịt, mũi lại sưng nghẹt mạnh, khiến người dùng tưởng bệnh cũ chưa khỏi và tiếp tục dùng thuốc.
Cơ quan Quản lý thuốc và sản phẩm chăm sóc sức khỏe Anh cảnh báo việc dùng oxymetazoline hoặc xylometazoline kéo dài có thể gây nghẹt bật lại, giảm đáp ứng với thuốc và tổn thương niêm mạc mũi. Cơ quan này khuyến cáo không dùng liên tục quá 5 ngày. Trong khi đó, nhiều nhãn oxymetazoline tại Mỹ quy định thời gian tối đa là 3 ngày.
Do giới hạn sử dụng có thể khác nhau giữa từng sản phẩm, nồng độ và quốc gia, người dùng cần đọc đúng hướng dẫn trên hộp thuốc. Về nguyên tắc, đây là thuốc dùng rất ngắn ngày, không phải giải pháp cho tình trạng nghẹt mũi kéo dài.
Người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, cường giáp, tăng nhãn áp, phì đại tuyến tiền liệt; phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng. Không nên tự kết hợp nhiều thuốc xịt, thuốc uống hoặc sản phẩm cảm cúm cùng chứa chất làm thông mũi.
Thuốc co mạch giúp thông mũi nhanh nhưng sử dụng kéo dài có thể khiến niêm mạc sưng trở lại và hình thành vòng lặp nghẹt mũi bật lại. Ảnh AI
3. Corticoid và kháng histamine: Điều trị dị ứng, không phải “xịt thông mũi tức thì”
Nhóm thứ ba gồm thuốc xịt corticoid tại chỗ như fluticasone, mometasone, budesonide và thuốc kháng histamine dạng xịt như azelastine.
Đây là các thuốc hướng đến cơ chế viêm hoặc phản ứng dị ứng, thường được lựa chọn khi người bệnh có biểu hiện nghẹt mũi kèm hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi hoặc triệu chứng tái diễn khi tiếp xúc với bụi, phấn hoa, nấm mốc, lông vật nuôi.
Thuốc xịt corticoid giúp giảm viêm trong niêm mạc mũi. Đây được xem là một trong những phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với viêm mũi dị ứng, nhưng thuốc phát huy tác dụng tốt hơn khi được sử dụng đều đặn thay vì chỉ xịt lúc mũi nghẹt.
Chẳng hạn, fluticasone có thể bắt đầu cải thiện triệu chứng sau một đến hai ngày, nhưng cần thêm thời gian mới đạt hiệu quả đầy đủ. Vì không tạo cảm giác thông mũi tức thì giống thuốc co mạch, nhiều người dễ cho rằng thuốc “không có tác dụng” rồi quay lại với oxymetazoline hoặc xylometazoline.
Thuốc kháng histamine dạng xịt ngăn tác động của histamine, qua đó hỗ trợ giảm hắt hơi, ngứa, chảy nước mũi và nghẹt mũi do dị ứng. Một số người có thể gặp vị đắng trong miệng, kích ứng mũi, chảy máu mũi nhẹ hoặc buồn ngủ khi dùng azelastine.
Corticoid và kháng histamine dạng xịt không gây nghẹt bật lại theo cơ chế co mạch. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa có thể tự ý dùng bất kỳ loại nào, với bất kỳ liều lượng nào. Thuốc cần phù hợp với nguyên nhân gây bệnh, độ tuổi, thời gian điều trị và tình trạng sức khỏe của từng người.
Dấu hiệu cho thấy người dùng có thể đã rơi vào vòng lặp
Nguy cơ nghẹt bật lại nên được nghĩ đến khi người dùng:
- Đã xịt thuốc thông mũi lâu hơn thời hạn trên nhãn.
- Phải xịt nhiều lần hơn mới cảm thấy dễ thở.
- Mũi nghẹt trở lại rõ rệt khi thuốc hết tác dụng.
- Thức giấc ban đêm hoặc lo lắng vì không có chai xịt bên cạnh.
- Đổi nhiều nhãn hàng nhưng thực tế các sản phẩm vẫn chứa cùng hoạt chất co mạch.
- Chỉ còn triệu chứng nghẹt mũi dai dẳng dù đợt cảm cúm ban đầu đã qua.
Viêm mũi do thuốc thường được chẩn đoán dựa trên lịch sử sử dụng thuốc và khám hốc mũi. Bác sĩ cũng cần tìm nguyên nhân khiến người bệnh phải dùng thuốc ngay từ đầu, chẳng hạn viêm mũi dị ứng, lệch vách ngăn, phì đại cuốn mũi, polyp hoặc viêm mũi xoang.
Đã dùng thuốc co mạch kéo dài, nên làm gì?
Người mới sử dụng trong vài ngày cần dừng đúng thời hạn ghi trên nhãn, không tăng số lần xịt vì cảm thấy thuốc “hết tác dụng nhanh”.
Với người đã dùng liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng, việc ngừng đột ngột có thể làm nghẹt mũi tăng mạnh trong thời gian đầu. Không nên tự nghĩ ra cách pha loãng thuốc, đổi sang một nhãn khác hoặc kết hợp thêm thuốc uống làm thông mũi.
Người bệnh nên mang theo chai thuốc hoặc chụp rõ phần ghi hoạt chất, nồng độ và số lần sử dụng để bác sĩ tai mũi họng hoặc dược sĩ đánh giá. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể xây dựng kế hoạch giảm dần thuốc co mạch, đồng thời sử dụng nước muối, corticoid xịt mũi, thuốc kháng histamine hoặc phương pháp khác để điều trị nguyên nhân nền.
Phần lớn trường hợp có thể hồi phục sau khi ngừng lạm dụng thuốc, nhưng quá trình thông mũi trở lại có thể mất từ vài ngày đến nhiều tuần. Trường hợp sử dụng kéo dài gây biến đổi rõ niêm mạc hoặc cấu trúc trong mũi có thể cần điều trị chuyên sâu hơn.
Người bị nghẹt một bên mũi kéo dài, chảy máu mũi tái diễn, dịch mũi lẫn máu, giảm ngửi, đau vùng mặt hoặc thay đổi thị lực không nên tiếp tục tự mua thuốc xịt mà cần đi khám để loại trừ nguyên nhân thực thể.
Điều quan trọng không phải là sợ mọi chai xịt mũi, mà là biết mình đang cầm loại sản phẩm nào. Hãy nhìn vào dòng “hoạt chất” thay vì chỉ nhớ màu chai, tên thương mại hoặc cảm giác thông mũi sau khi xịt.
