Phải nói rằng, hội đang bị biến tướng một cách dữ dội. Việc phát ấn đền Trần trở thành cuộc cướp ấn kinh khủng chưa từng thấy. Việc viếng Bà chúa Kho trở thành cuộc buôn thần bán thánh trắng trợn thô lỗ, thậm chí là đầy chất báng bổ thánh thần. Ý nghĩa của hội đã bị cố tình diễn dịch ra một cách thô tục đến khó chấp nhận.
Có nhiều nguyên nhân, trong đó phải thấy hai nguyên nhân chính là bản thân người dân bây giờ đi hội không còn tâm thế thanh thản của hội nữa, mà mang tâm thế mặc cả bán mua. Còn nhà tổ chức thì muốn lồng nhiều yếu tố vào hội để kinh doanh. Ví như lồng yếu tố du lịch vào. Mà đã du lịch thì phải chiều lòng khách, phải quy mô để thu hút... vậy nên như cái Linh tinh tình phộc tức hội Nõ nường ở miếu Đụ Đị, Tứ Xã, Lâm Thao, Phú Thọ chỉ diễn ra vào lúc nửa đêm, chỉ có ông Từ và cặp trai thanh gái tú biết, giờ cũng bị lôi ra ngoài để... quay phim chụp ảnh.
 Lễ hội Mục đồng (Lễ hội dành cho trẻ chăn trâu) đang được phục dựng. |
Tây Nguyên cũng bắt đầu vào mùa Ning nơng. Sau mùa rẫy, sau mùa mưa, người Tây Nguyên làm hội. Đấy là những tháng ngày ăn năm uống tháng. Hầu như mọi biến dịch trong đời người, đời cây ở Tây Nguyên đều được hành lễ, rồi từ lễ ấy mà nên hội. Những hội lễ lớn ở Tây Nguyên là Cơm mới (ăn cốm), tiếng Bana là Sa mơk, tiếng Jrai là Huă axơi mrăo, Pơ thi (hoă lui pơxat) người Kinh hay gọi là bỏ mả... nhưng hiện nay cũng đang bị hiểu sai, bị biến tướng.
Chúng tôi đã nghe rất nhiều người có trách nhiệm giới thiệu rằng đây là “lễ hội cồng chiêng”, “lễ hội đâm trâu”?... trong khi thực ra cồng chiêng, ăn trâu là thành tố của một hội nào đó chứ nó không riêng rẽ là một lễ hay hội. Bất cứ một việc nào mang yếu tố lễ, hội là đều có chiêng tham gia vào với tư cách vừa là một yếu tố tâm linh vừa mang yếu tố giải trí. Ngược lại ăn trâu chỉ xuất hiện khi có các việc lớn của làng như khánh thành nhà Rông, mừng chiến thắng... Xoang là múa, thế mà rất nhiều nhà báo vẫn say sưa miêu tả “nhân dân múa xoang mừng đổi mới”, cũng như Plei là làng mà nhiều người có trách nhiệm vẫn “làng Pleiku Roh”...
Hội, lễ hội là của dân, do dân tổ chức ra từ chính nhu cầu thực tại của họ nhưng đang có hiện tượng biến tướng, vì những người được giao tổ chức nhiều khi nhảy vào “đạo diễn” các lễ hội dân gian, theo hiểu biết lơ mơ của mình. Có người lễ hội nào cũng nhảy vào đạo diễn hoặc xí phần tổ chức, thế nên nhiều lễ hội dân gian cứ na ná nhau. Tây Nguyên thì thế nào cũng vòng tròn cồng chiêng có đội xoang phụ họa, có đống lửa, có rượu ghè mời khách, có hú hét... mấy gương mặt quá quen bao giờ cũng dẫn đầu đánh trống, mấy đứa trẻ bé choắt mới được phát hiện tiếp theo. Thiếu nữ thì đeo gùi, đàn ông thì lông cài đầu, chứng tỏ mình văn minh thì bện khố ra ngoài... quần đùi. Cận cảnh hơn thì lắc vai lắc mông hoặc brem bram... tất cả những điều ấy được dẫn dắt trên giọng đọc giới thiệu véo von của người dẫn chương trình mà nhiều khi... sai bét. Chỉ có được đắm mình trong nhân dân, được diễn ra trên chính mảnh đất đã sinh thành ra nó, hội và lễ hội dân gian mới sống, tồn tại đúng bản chất của mình. Và tất nhiên, cùng với sự phát triển của lịch sử, của thời đại, cái nào nhân văn, tiến bộ, có lợi cho dân, làm phong phú cho đời sống tinh thần của dân thì tồn tại, còn không thì tự triệt tiêu. Dù có cấm nhưng nếu có lý và dân đồng tình thì nó vẫn âm ỉ trong đời sống, còn cứ cố khuếch trương nhưng nếu nhân dân không ủng hộ thì lễ hội ấy sẽ chết hoặc bị biến tướng.
Tháng này, Tây Nguyên mây ngăn ngắt xanh, nắng sánh như mật rót, hoa Pơ-lang miên man nở, dã quỳ tạm dụi màu vàng bất tử để ngơ ngác lá miệt mài biếc... và các làng rậm rịch vào hội. Hội ở Tây Nguyên khác hội ở các vùng người Kinh. Nó đơn lẻ của từng làng, từng cộng đồng chứ không miên man rộng lớn như của người Kinh. Ngày xưa, người ta dùng tiếng chiêng mời nhau, bây giờ thì điện thoại, xe máy. Các làng đến góp hội thường là một đội chiêng kèm xoang, các ghè rượu và đôi khi cả những con lợn hoặc bò.
Những cái hội tự phát của làng ấy, vừa vui vừa đầm ấm, hòa nhập một cách hữu cơ với người với cảnh, với tâm linh và truyền thống ngàn đời của nhân dân.
“Còn như bây giờ, chính những người làm văn hóa lại góp phần “cải biên” hội cổ truyền thì còn nói được ai? Người soạn văn bản luật quy định về hoạt động văn hóa lại không hiểu rõ văn hóa. Cấm đủ thứ chuyện không đáng cấm thì làm sao có thể chấn chỉnh được hoạt động lễ hội? (Ý kiến của GS. Tô Ngọc Thanh).
Văn Công Hùng