Vào những ngày giữa tháng ba này, chúng tôi về các tỉnh ven biển khu vực đồng bằng sông Cửu Long, trời nắng tốt, nhiều đồng muối kết tinh trắng phau, bằng phẳng như sân quần vợt, gió thổi mạnh, xen lẫn tiếng cười nói rôm rả là tiếng máy bơm nước… Cộng giá muối hiện tại cao gấp 4-5 lần, những tưởng diêm dân sẽ có vụ bội thu. Nhưng thời tiết có chiều lòng người?
Mong trời đừng mưa trái mùa
Mới giữa buổi sáng mà đồng muối ở Hợp tác xã tôm - muối xã Vĩnh Tân - Vĩnh Châu - Sóc Trăng như chảo lửa. Trên khắp các ô ruộng muối, từng nhóm diêm dân đầm xuống nền ruộng muối nén chặt, bằng phẳng, một số nhóm khác thì be bờ, tháo nước biển vào. Hàng trăm người cần mẫn làm việc trên cánh đồng muối rộng mênh mông hơn 150 ha như thể đang chạy đua với nắng trời gay gắt, cố vớt vát để bù lại sản lượng muối đã mất trong đợt mưa trái mùa giữa tháng hai. Ông Huỳnh Lệnh - Chủ nhiệm HTX tôm - muối Vĩnh Tân, gia đình có trên ba đời làm muối, bộc bạch: "Nghề làm muối cơ cực trăm bề, hễ muối được mùa thì giá quá thấp, còn muối mất mùa thì giá lại đẩy lên cao gấp đôi, gấp ba. Diêm dân cứ ở mãi trong vòng luẩn quẩn nghèo khó. Lẽ ra thời điểm này là có muối trắng đồng, nhưng do mưa trái mùa nhiều và lớn quá nên muối mất mùa". Năm nay, giá muối lên đến 2.500 đồng/kg, cao gần gấp ba năm ngoái nhưng diêm dân không có muối để bán. Trời đang nắng chang chang là vậy nhưng chỉ cần một cơn mưa to là xem như "công dã tràng", phải đầm đi đầm lại ruộng muối đợi cả tuần nắng xuyên suốt thì muối mới kết tinh được.
Những trận mưa bất thường cuối năm 2008 và những cơn mưa trái mùa trong tháng 2 & 3/2009 làm hơn 4.500ha muối ở các tỉnh ĐBSCL bị thiệt hại không dưới 22 tỷ đồng. Toàn bộ muối trên ruộng chưa kịp thu hoạch đều không còn. Hì hục gánh muối từ ruộng đổ lên bờ, anh Hồ Minh Chiến ở xã Long Điền Đông -Đông Hải - Bạc Liêu than vãn: "Chưa bao giờ giá muối cao như năm nay, thế nhưng sản lượng muối nhà tôi lại mất gần 50% so với năm ngoái. Vụ muối năm ngoái đến đầu tháng ba này thu được hơn 20 tấn rồi, nhưng giờ này mới thu được một nửa". Một năm, diêm dân có khoảng 3 tháng để làm muối. Nếu thuận lợi thì thôi, còn không cứ mưa trái mùa hoài, diêm dân chỉ có khóc, việc sản xuất muối phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Một "lứa" muối trung bình mất 4-5 ngày nếu nắng to và phải qua các công đoạn: dang, chứa, chạt, kết tinh...
Muối được giá lại mất mùa
Theo ông Hứa Sỹ Hùng, Trưởng phòng kinh tế huyện Vĩnh Châu (Sóc Trăng): "Vĩnh Châu năm nay có 636 ha sản xuất muối tập trung nhiều ở 3 Hợp tác xã, với năng suất bình quân khá cao như năm ngoái thì sản lượng muối đợt một ước đạt trên 30.000 tấn. Nhưng những đợt mưa trái mùa vừa qua, Vĩnh Châu đã mất gần 2.000 tấn trị giá hơn 2,5 tỷ đồng. Mặt khác, sau khi thu hoạch muối, Vĩnh Châu chỉ đạo, hướng dẫn diêm dân chuyển sang nuôi artemia, cua biển, cá kèo giải quyết lao động, tăng thu nhập cho diêm dân vùng biển". Muối mất mùa đã làm giá muối trên thị trường tăng cao. Hiện tại, giá muối tại Bạc Liêu và Sóc Trăng đã vượt ngưỡng 2.500 đồng/kg (75.000-80.000 đồng/giạ 30kg), cao hơn cùng kỳ năm trước khoảng 1.000 đồng/kg và đạt mức kỷ lục từ trước đến nay. Ông Nguyễn Thanh Hòa, Phó Giám đốc Công ty cổ phần muối và thương mại Bạc Liêu cho biết: "Hiện nay, các kho của công ty đã hết muối nên chỉ giao hàng nhỏ giọt cho các hợp đồng đã ký kết để giữ chân khách hàng". Những trận mưa trái mùa vừa qua làm nhiều bà con diêm dân ở huyện Đông Hải, Hòa Bình và thị xã Bạc Liêu (Bạc Liêu) bị thiệt hại nặng. Theo thống kê chưa đầy đủ, toàn tỉnh có khoảng 1.500ha muối bị mất trắng.
Còn tại đồng muối Vĩnh Châu (Sóc Trăng), Đông Hải, Hòa Bình (Bạc Liêu), muối đầu vụ không những được giá mà còn đắt hàng. Các thương lái đổ xô đến dọ giá ngay khi ruộng muối vừa chớm thu hoạch, rồi tranh nhau mua, không cò kè như trước. Về cánh đồng muối HTX dịch vụ muối-tôm-artemia Lai Hòa, huyện Vĩnh Châu, chúng tôi chứng kiến trong cái nắng như đổ lửa, cái vị chát mặn của hơi muối cứ cắm vào da thịt của những diêm dân một nắng, hai sương. Năm nay, ngay từ đầu mùa, thời tiết không "thương" diêm dân, cứ mưa gió thất thường nên số muối họ làm được rất ít. Nhưng bù lại, giá muối cao, công việc mua bán, giao nhận hàng hóa rất thuận lợi, nhẹ nhàng, không có chút ép giá... Khổ nỗi diêm dân không lấy đâu ra muối để bán. Hiện nay, toàn HTX có 30 hộ tham gia làm muối với 46ha, sản lượng muối làm được chỉ 1.200 tấn, đạt 1/3 sản lượng so với cùng kỳ. Tuy nghề làm muối lắm nhọc nhằn, quần quật mấy tháng liền nhưng hạt muối làm ra chỉ đủ trang trải sinh hoạt thường nhật trong cuộc sống của mỗi gia đình. Năm nào cũng thế, "được giá lại mất mùa, được mùa thì lại rớt giá", chính vì vậy, đời sống của diêm dân cứ chông chênh theo giá muối. Cùng thời điểm này mọi năm, ruộng muối đã xoay vòng 10 lần, nay mới được 5-6 lần. Do mưa nhiều, khó làm muối, chi phí cũng cao hơn... Ông Sơn Khươl, Chủ nhiệm HTX dịch vụ muối - tôm - artemia Lai Hòa buồn rầu nói: "Chưa bao giờ việc sản xuất muối ở đây gặp khó khăn như năm nay, mọi năm vào thời điểm này là muối đổ trắng đồng, người cào, người gánh muối... làm không hết việc. Còn năm nay đang vào chính vụ mà lại thường mưa, diêm dân phải bó gối nằm ở nhà. Với diện tích 1 ha ruộng muối, mấy năm trước đến thời điểm này, tôi đã thu hoạch gần 40 tấn muối, còn năm nay mới chỉ thu chưa đến 10 tấn". Ông Nguyễn Văn Giáp, ở xã Long Điền Tây - Đông Hải - Bạc Liêu than: "Chưa bao giờ có chuyện muối thu hoạch đến đâu lại được mua ngay tại ruộng đến đó như năm nay, giá muối cao vậy đó nhưng so với giá cả các mặt hàng tiêu dùng tăng đến chóng mặt thì cũng chưa thấm tháp vào đâu. Thôi thì cố mà làm vậy, khi hết mùa muối thì nuôi các loài thủy sản khác".
Muối được giá, diện tích sẽ tăng
Mặt trời lên cao, không gian dần nóng lên cũng là lúc từng đoàn người đổ ra ruộng muối. Cả cánh đồng muối rộng lớn, chạy xa tít trước đó không lâu còn vắng lặng bỗng trong chốc lát trở nên sôi động và trong khoảnh khắc trở lại im lặng khi mọi người bắt tay vào công việc như lăn sân, bơm nước vào ruộng, chạt muối, cào muối dót. Niềm vui của diêm dân vùng biển làm chúng tôi cũng vui theo. Đứng giữa đồng muối, từng cơn gió biển thổi vào mang theo sức nóng có vị mặn chát của biển cả. Cái nắng cùng những cơn gió chướng có thể khiến cho người lạ khó chịu, nhưng với diêm dân nơi đây lại coi như báo hiệu "trời" ưu ái, bởi nắng nóng thế này đồng nghĩa với việc được mùa muối...
Hiện nay, huyện Ba Tri (Bến Tre) có hơn 1.200ha đất sản xuất muối, chủ yếu ở các xã Bảo Thạnh, Bảo Thuận, Tân Thủy và An Thủy. Trước đây, huyện quy hoạch đến năm 2010 chỉ giữ 200ha đất ven biển để sản xuất muối. Tuy nhiên, vụ muối năm 2008 và năm nay giá muối tiếp tục "sốt" nên nhiều người đang nuôi trồng thủy sản chuyển sang làm muối. Tương tự, diện tích làm muối tại tỉnh Bạc Liêu cũng tăng khá nhiều trong vụ muối 2009. Tuy nhiên, theo nhận định của nhiều diêm dân sản xuất muối, nguy cơ giá muối rẻ như bèo khó tái diễn bởi diện tích sản xuất muối trong nước và khu vực đang có chiều hướng thu hẹp, có thị trường tiêu thụ ổn định. Hơn nữa, năng suất, chất lượng muối đã được nâng lên rất nhiều do những năm gần đây, các tỉnh đã và đang triển khai thực hiện dự án quy hoạch vùng sản xuất muối chất lượng cao. Bạc Liêu quy hoạch lại theo hướng cải tạo, nâng cấp đồng muối và tổ chức lại sản xuất với diện tích lên đến 2.900ha tại Đông Hải, Hòa Bình và thị xã Bạc Liêu; còn Sóc Trăng đã quy hoạch vùng muối kết hợp với nuôi trồng thủy sản tại Vĩnh Châu trên diện tích 2.696ha, trong đó có 1.428ha sản xuất muối... Song song với chủ trương nâng cao chất lượng muối, tập trung đầu tư cơ sở hạ tầng thủy lợi vùng muối, công tác tập huấn, chuyển giao quy trình công nghệ sản xuất mới với quy trình khép kín từ khâu sản xuất đến thu hoạch, vận chuyển, bảo quản muối nguyên liệu được các ngành đặc biệt quan tâm.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, để chuyển đổi hoặc đầu tư mới 1ha đất làm muối, người dân phải chi phí trên 60 triệu đồng, đây là số tiền rất lớn đối với những diêm dân đã cạn kiệt nguồn vốn do thất bại trong việc nuôi con tôm sú. Để có tiền chuyển đổi, đại đa số diêm dân phải tìm đến nguồn vốn của ngân hàng. Lo lắng là ngày hôm nay, muối ở mức cao nhưng có thể giá muối lại tụt giảm nghiêm trọng thì diêm dân lập tức ôm nợ. Lúc này, họ cần điều tiết bình ổn giá của Nhà nước hơn bao giờ hết.
Bài, ảnh: Phương Nghi