Tình hình biển Đông trong năm 2011 rất sôi động. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á ngày 19/11 ở Bali, Indonesia, 15 trên tổng số 18 thành viên đã nêu bật mối quan ngại của họ về tình hình biển Đông. Thái độ kiên quyết của các nước đã buộc Thủ tướng Ôn Gia Bảo - đại diện của Trung Quốc tại hội nghị phải lên tiếng biện minh cho lập trường của Bắc Kinh.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á ngày 19/11/2011, vấn đề biển Đông đã được “quốc tế hóa”. Đối với Hoa Kỳ, đặc biệt là đối với Tổng thống Barack Obama, vốn đã kiên quyết nêu bật vấn đề “an ninh hàng hải” trong vùng biển Đông tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á đầu tiên mà ông tham dự, đây là một thành công rõ rệt. Ngoài Tổng thống Mỹ và nhiều lãnh đạo ASEAN còn có cả Thủ tướng Ấn Độ Manmohan Singh lẫn Thủ tướng Nhật Bản Yoshihiko Noda gợi lên vấn đề biển Đông, một cách thẳng thừng như ông Singh trong cuộc gặp đồng nhiệm Trung Quốc, hay một cách gián tiếp như ông Noda khi ông thúc đẩy vấn đề bảo đảm “an ninh hàng hải” trong hội nghị với các nhà lãnh đạo ASEAN. Phải nói thêm là tại Bali, khái niệm an ninh hàng hải luôn được hiểu là hồ sơ biển Đông.
Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á tại Bali, Indonesia. |
Quan hệ Việt Nam - Trung Quốc cũng tiến triển tốt đẹp, với việc cử đặc sứ Hồ Xuân Sơn qua Bắc Kinh, kế đến là chuyến công du Trung Quốc của Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng và gần đây nhất là chuyến thăm Việt Nam của Phó Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Điểm đáng ghi nhận nhất là lần đầu tiên nhân chuyến công du Trung Quốc của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, ngày 11/10, hai bên đã ký kết thỏa thuận về những nguyên tắc định hướng giải quyết tranh chấp ở biển Đông trên tinh thần tôn trọng Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (1982) và Bản Tuyên bố về ứng xử của các bên tại biển Đông (2002). |
Trong toàn cảnh như trên, vấn đề biển Đông đã được nêu bật như thế nào tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á vừa qua ở Bali? Lẽ dĩ nhiên là trao đổi giữa các nhà lãnh đạo không hề được công bố chính thức. Tuy nhiên, trên chuyến bay về Mỹ, một quan chức Hoa Kỳ cao cấp có mặt tại hội nghị đã kể lại cho các nhà báo Mỹ tháp tùng theo Tổng thống Mỹ Obama diễn tiến cuộc tranh luận. Theo lời kể được ghi lại trên trang web của Nhà Trắng, trong cuộc họp gần 2 tiếng đồng hồ có tất cả 16 lãnh đạo, trong đó có Thủ tướng Ôn Gia Bảo đề cập trực tiếp hay gián tiếp đến vấn đề biển Đông. Thậm chí, Ngoại trưởng Nga cũng lên tiếng. Theo nguồn tin trên, Tổng thống Mỹ Obama không hề vận động hành lang để mớm ý cho các lãnh đạo khác, mà các vị này đã tự động phát biểu.
Theo lời của quan chức Mỹ thì các nhà lãnh đạo đều nhấn mạnh rằng, các tranh chấp chủ quyền ở biển Đông phải được giải quyết một cách đa phương. Chỉ sau khi các nhà lãnh đạo khác đã lên tiếng thì Tổng thống Mỹ Obama mới phát biểu, tuyên bố ủng hộ quan điểm của những người nói trước. Tổng thống Mỹ lập luận rằng: “Dù chúng tôi không phải là một nguyên đơn trong vụ tranh chấp biển Đông, dù chúng tôi không bênh vực bên nào, chúng tôi có lợi ích mạnh mẽ trong việc duy trì an ninh hàng hải nói chung và trong việc giải quyết vấn đề biển Đông nói riêng - với tư cách là một cường quốc thường trú tại Thái Bình Dương, một quốc gia hàng hải, một quốc gia thương mại và một nước bảo đảm cho nền an ninh trong khu vực châu Á Thái Bình Dương”. Sau hết, Tổng thống Indonesia trong tư cách Chủ tịch Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á Bali, một lần nữa đã lấy lại micro để tổng kết như sau: “Tôi có thể mô tả cuộc thảo luận này là tất cả chúng ta đã bàn thảo về biển Đông một cách rất xây dựng”. Ông cho rằng tất cả các nhà lãnh đạo đã chứng tỏ là Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á có thể giúp cho bộ Quy tắc ứng xử (về biển Đông) được tiến triển. Tóm lại có thể nói rằng, tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á Bali, vấn đề biển Đông đã lại được “quốc tế hóa”. Theo các nhà quan sát, ý nghĩa của sự kiện hồ sơ biển Đông được quốc tế hóa tại Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á ở Bali Indonesia rất quan trọng.
Theo các nhà phân tích, năm 2011, Philippines có tiếng nói mạnh mẽ về các vấn đề tranh chấp. Điều đó giúp cho các nước ngoài khu vực, nhưng có quyền lợi rất lớn với an ninh và an toàn hàng hải xuyên qua khu vực biển Đông như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia có thể hợp tác chặt chẽ hơn với những quốc gia trong khu vực. Không có tiếng nói rõ ràng của các nước có quyền lợi lớn bên trong khu vực, thì các nước ngoài khu vực khó có thể động viên được sự ủng hộ mạnh mẽ của nhân dân họ trong việc can dự vào các vấn đề như an ninh khu vực, trong đó có an ninh khu vực biển Đông. Mỹ “xoay trục” hướng về châu Á, khu vực trọng tâm cố hữu. Thật ra đối với Mỹ, khu vực châu Á Thái Bình Dương là trọng tâm của Mỹ từ lâu. Khi Obama lên làm Tổng thống đã phái Ngoại trưởng Hillary Clinton sang Trung Quốc với thông điệp thế kỷ XXI là thế kỷ của châu Á Thái Bình Dương, vì thế Mỹ muốn hợp tác với Trung Quốc để phát triển khu vực này. Chính sách của Mỹ không phải là chống Trung Quốc, mà là làm sao cho Trung Quốc - vì là một cường quốc trong vùng, có trách nhiệm đối với sự an toàn và an ninh của khu vực.
Song Minh
