Tại hội thảo về phát triển du lịch đô thị cổ Hội An, di sản văn hóa thế giới trong kỷ nguyên mới được tổ chức mới đây, TS. Phạm Thị Thanh Hường, đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, chỉ ra sự suy giảm cư dân và chức năng ở là một trong những thách thức lớn đối với tính xác thực của di sản.
Nguy cơ mai một không gian sống
Theo bà Hường, báo cáo định kỳ năm 2023 mà Việt Nam gửi Trung tâm Di sản thế giới ghi nhận tình trạng nhiều chủ nhà cho thuê nhà để kinh doanh rồi chuyển ra vùng ven sinh sống. Dù các ngôi nhà vẫn được bảo tồn về mặt vật thể, chức năng sử dụng và môi trường sống bên trong đã thay đổi đáng kể.
Số liệu được dẫn trong tham luận cho thấy, năm 2023, khu phố cổ còn hơn 3.000 cư dân; khoảng 30% chủ nhà trong vùng lõi đến từ Hà Nội, TPHCM và khoảng 40% chủ nhà gốc Hội An đã chuyển ra nơi khác. Đến năm 2024, chỉ khoảng 20–30% di tích còn có người ở.
Du khách quốc tế tham quan phố cổ Hội An chiều 25/10.
Những con số này gợi ra một vấn đề lớn hơn chuyện thay đổi chủ sở hữu, khi nhà cổ chuyển từ không gian sinh hoạt gia đình sang nơi kinh doanh thuần túy, những yếu tố làm nên sức sống của phố cổ có nguy cơ phai nhạt. Không gian thờ tự, sinh hoạt bị thu hẹp. Một số cấu kiện, vách ngăn hoặc cửa sổ bị thay đổi để phục vụ hoạt động buôn bán. Di sản vẫn hiện diện trong hình hài kiến trúc, nhưng đời sống văn hóa bên trong có thể không còn nguyên vẹn.
Từ góc nhìn của ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An, áp lực kinh tế là một nguyên nhân quan trọng thúc đẩy quá trình này. Theo ông, giá thuê mặt bằng tại phố cổ phổ biến ở mức 60–100 triệu đồng/tháng, thậm chí có căn được đấu giá thuê tới 300 triệu đồng/tháng. Với mức giá này, người kinh doanh phải gánh khoản chi phí tương đương 10 triệu đồng mỗi ngày ngay từ khi bắt đầu hoạt động.
Chi phí thuê quá cao khiến người kinh doanh dễ rơi vào trạng thái bị động khi lượng khách sụt giảm, đồng thời tạo sức ép phải tăng doanh thu bằng mọi cách. Theo ông Sự, nếu hoạt động kinh doanh chỉ nhằm bù đắp chi phí và tối đa hóa lợi nhuận, nguy cơ thương mại hóa di sản là điều khó tránh khỏi.
Phố cổ Hội An từng là một trong những thương cảng quốc tế sầm uất.
Ông cũng lo ngại sự thay đổi công năng của nhà cổ và tình trạng chủ nhà rời đi sau giờ kinh doanh sẽ khiến phố cổ dần thiếu vắng cư dân vào ban đêm. Với ông, một ngôi nhà cổ không chỉ có giá trị ở mái ngói, cột gỗ hay mặt tiền mà còn ở sự kết hợp giữa thờ tự, sinh hoạt gia đình và buôn bán. Khi những chức năng ấy không còn được duy trì hài hòa, phố cổ có thể giữ được vẻ ngoài nhưng đánh mất một phần hồn cốt.
Từ thực tế đó, ông Sự nhắc lại câu chuyện khi ông còn là Bí thư Thành uỷ Hội An, đã từng đề xuất Nhà nước mua lại nhà cổ trong những trường hợp gia đình có nhu cầu bán, sau đó tạo điều kiện để chính gia đình tiếp tục sinh sống, giữ không gian thờ cúng tổ tiên và duy trì nếp nhà truyền thống. Đây là một gợi ý nhằm tìm cách cân bằng giữa quyền lợi tài sản của người dân và yêu cầu bảo tồn lâu dài.
Nơi giao thoa cộng đồng và văn hoá
Trước những lo ngại về sự thay đổi cư dân và bản sắc phố cổ, ông Tống Quốc Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Hội An, cho rằng cần nhìn nhận vấn đề trên cơ sở số liệu quản lý chính thức, tránh những nhận định suy đoán gây hiểu lầm.
Nhiều căn nhà thuộc sở hữu tư nhân ở phố cổ nay đã được sang nhượng, cho thuê.
Ông Hưng phản bác thông tin lan truyền trên mạng xã hội cho rằng phố cổ hiện chỉ còn 30% người dân gốc sinh sống. Theo ông, việc đưa ra những tỷ lệ thiếu căn cứ rồi quy kết người từ địa phương khác đến Hội An là nguyên nhân làm tổn hại di sản không chỉ thiếu chính xác mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh địa phương.
Theo ông Hưng, việc người từ nơi khác đến mua nhà, sinh sống và kinh doanh không phải điều xa lạ với Hội An. Từ nhiều thế kỷ trước, đô thị này đã là thương cảng quốc tế, nơi giao thoa giữa nhiều cộng đồng và nền văn hóa. Hơn 80% nhà cổ trong khu phố cổ thuộc sở hữu tư nhân. Pháp luật không cấm việc mua bán tài sản, nhưng chủ sở hữu và người kinh doanh phải tuân thủ các quy định bảo tồn di sản.
Du khách đi dạo trên đường Trần Phú, Hội An chiều 25/10.
Cùng quan điểm trên, ông Nguyễn Sự cũng cho rằng, văn hoá Hội An từ thế kỷ XVI- XVII vốn là thương cảng cởi mở, tiếp nhận sự giao thoa giữa người Việt, người Hoa, người Nhật và phương Tây. "Bản thân người Hội An và người ở địa phương khác tự "đồng hoá" lẫn nhau tạo thành một nếp văn hoá", ông Sự nói.
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Hưng cho biết chính quyền đã tổ chức gặp gỡ, hướng dẫn chủ nhà và doanh nhân trên địa bàn thực hiện quy chế quản lý, trong đó có yêu cầu không tự ý tháo dỡ vách ngăn để mở rộng cửa hàng, không làm sai lệch kiến trúc khi tu bổ và không trưng bày hàng hóa che kín mặt tiền nhà cổ. Phường cũng đang xây dựng các tài liệu tuyên truyền về những việc nên làm và không nên làm được gửi đến các chủ nhà nhằm nâng cao ý thức bảo tồn.
Khách xếp hàng mua thức uống giải khát tại một cửa hàng bên trong phố cổ
Cách tiếp cận này cho thấy, theo chính quyền địa phương, vấn đề không nên được nhìn nhận đơn giản qua nguồn gốc của chủ sở hữu, mà cần tập trung vào cách sử dụng, quản lý và gìn giữ di sản. Người đến từ nơi khác có thể hòa nhập với cộng đồng, trong khi người bản địa cũng cần được hỗ trợ để tiếp tục duy trì cuộc sống trong khu phố cổ.
Thực tế tại một số hộ dân cho thấy mong muốn giữ gìn nếp nhà vẫn hiện hữu. Chị Ngọc Oanh, chủ cửa hàng quần áo trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, cho biết gia đình chị đã nhiều đời sinh sống tại phố cổ. Hiện ba mẹ chị tuổi cao vẫn ở trên căn gác nhỏ của ngôi nhà. Chị kinh doanh phía trước, còn người anh buôn bán cà phê ở mặt sau, hướng ra đường sông Hoài.
Du khách trải nghiệm dịch vụ đi thuyền ngắm phố cổ Hội An trên sông Hoài
Gia đình không có ý định bán hoặc cho thuê nhà, bởi mong muốn giữ lại nơi ở và kế nghiệp buôn bán cho con cháu. Theo chị Oanh, nếp sinh hoạt của gia đình và các hộ hàng xóm xung quanh vẫn được duy trì.
Ông Huỳnh Đắc Hùng Anh, một cư dân nhiều đời ở phố cổ, cũng cho rằng việc một số nhà được bán hoặc cho người khác thuê kinh doanh không đồng nghĩa văn hóa và nếp sống Hội An mất đi. Theo ông, nhiều người kinh doanh trong khu phố vẫn là người địa phương.
