Lạm dụng thuốc giảm đau gây hại như thế nào?

Từ đau đầu, đau lưng, đau khớp mạn tính cho đến đau bụng kinh hay đau răng, nhiều người đã hình thành thói quen với tay lấy thuốc giảm đau như một phản xạ tự nhiên mỗi khi cơ thể phát tín hiệu đau. Khi thói quen này lặp đi lặp lại ngày qua ngày có thể gây hại cho sức khỏe.

Mức độ gây hại sẽ phụ thuộc vào loại thuốc bạn đang dùng, liều lượng, tần suất và tình trạng sức khỏe cá nhân. Mỗi nhóm thuốc giảm đau gây ra những tổn thương khác nhau lên các cơ quan khác nhau, và điều đáng lo ngại nhất là những tổn thương này thường diễn ra âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi đã ở mức độ nghiêm trọng.

1. Paracetamol và nguy cơ với gan

Paracetamol (acetaminophen) từ lâu được xem là một trong những thuốc giảm đau tương đối an toàn nhờ ít gây kích ứng dạ dày và ít ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa hơn so với nhiều thuốc kháng viêm giảm đau khác. Tuy nhiên, tính an toàn này chủ yếu được ghi nhận khi thuốc được sử dụng đúng liều và trong thời gian ngắn. Việc dùng paracetamol hằng ngày hoặc kéo dài trong thời gian dài có thể làm gia tăng nguy cơ gặp phải các tác dụng không mong muốn, đặc biệt là tổn thương gan và một số vấn đề sức khỏe khác.

Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong quá trình chuyển hóa paracetamol. Ở liều điều trị thông thường, thuốc được gan xử lý chủ yếu qua hai con đường liên hợp glucuronic và sulfate. Khi dùng liều cao hơn hoặc kéo dài, một phần paracetamol sẽ được chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrome P450, tạo ra chất trung gian độc hại gọi là NAPQI. Bình thường, NAPQI được glutathione trong gan nhanh chóng trung hòa. Tuy nhiên, nếu sử dụng paracetamol hằng ngày trong thời gian dài, lượng glutathione dự trữ có thể bị suy giảm dần, khiến NAPQI tích tụ và gây tổn thương tế bào gan theo cơ chế oxy hóa.

Nhiều nghiên cứu cho thấy việc dùng paracetamol với liều thông thường nhưng kéo dài nhiều tháng có thể làm tăng men gan, ảnh hưởng nhẹ đến huyết áp và chức năng thận. Nguy cơ tổn thương gan cao hơn ở người thường xuyên uống rượu bia, người có bệnh gan sẵn có hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, ngay cả khi tổng liều không vượt quá mức tối đa khuyến cáo 4g mỗi ngày. Trên thực tế lâm sàng, không ít trường hợp suy gan cấp xảy ra không phải do dùng một liều quá cao, mà do tích lũy liều điều trị trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần liên tiếp.

2. Các nguy cơ đối với thuốc giảm đau kháng viêm không steroid

Nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid bao gồm ibuprofen, naproxen, diclofenac và nhiều hoạt chất khác... Dùng hàng ngày trong thời gian dài, nhóm thuốc này gây ra tổn thương trên 3 hệ cơ quan chính theo những cơ chế có liên quan chặt chẽ đến nhau.

Tổn thương đường tiêu hóa: Thuốc kháng viêm không steroid ức chế enzyme cyclooxygenase, đặc biệt là COX-1, dẫn đến giảm tổng hợp prostaglandin bảo vệ niêm mạc dạ dày. Khi lớp bảo vệ này suy yếu, axit dạ dày tấn công trực tiếp niêm mạc, gây viêm loét, chảy máu tiêu hóa và trong các trường hợp nặng có thể thủng dạ dày. Đáng lo ngại là nhiều người bị loét dạ dày do thuốc kháng viêm không steroid hoàn toàn không có triệu chứng đau cho đến khi xuất hiện nôn ra máu hoặc đi phân đen.

Tổn thương thận: Thuốc làm giảm tổng hợp prostaglandin, trong khi prostaglandin cũng đóng vai trò quan trọng trong điều hòa lưu lượng máu đến thận, đặc biệt ở những người có lưu lượng máu đến thận đã bị giảm do mất nước, suy tim hay bệnh thận mạn từ trước. Khi prostaglandin bị ức chế bởi thuốc kháng viêm không steroid, thận mất đi cơ chế bù trừ quan trọng, dẫn đến giảm chức năng lọc và tích lũy chất độc trong máu. Dùng lâu ngày có thể gây bệnh thận mạn do thuốc, một tình trạng không thể đảo ngược hoàn toàn.

Nguy cơ tim mạch: Nhiều nghiên cứu lớn đã xác nhận rằng dùng thuốc kháng viêm không steroid, đặc biệt là các thuốc ức chế chọn lọc COX-2 như celecoxib, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ, nhất là ở người đã có bệnh tim mạch từ trước.

3. Nguy cơ đối với thuốc giảm đau opioid

Nhóm opioid bao gồm codeine, tramadol, morphine và các dẫn xuất tổng hợp mạnh hơn. Opioid gắn vào thụ thể đặc hiệu trong hệ thần kinh trung ương, ức chế truyền dẫn tín hiệu đau và đồng thời kích hoạt hệ thống khen thưởng dopamine của não, tạo ra cảm giác dễ chịu và giảm lo âu đi kèm với tác dụng giảm đau.

Chính cơ chế kép này làm opioid có nguy cơ gây nghiện cao. Dùng hàng ngày dẫn đến hai hiện tượng song hành: Dung nạp thuốc, tức là phải tăng liều mới đạt được hiệu quả giảm đau tương đương và phụ thuộc thể chất, tức là cơ thể thích nghi với sự có mặt của thuốc và phát sinh hội chứng cai khi ngừng đột ngột với các triệu chứng như đau nhức toàn thân, lo âu, vã mồ hôi, tiêu chảy và mất ngủ.

Ngoài nghiện và phụ thuộc, opioid dùng hàng ngày còn gây ức chế hô hấp, giảm nhu động ruột dẫn đến táo bón mạn tính, suy giảm chức năng nhận thức và tình dục, cũng như ức chế trục hạ đồi tuyến yên tuyến sinh dục gây giảm testosterone ở nam và rối loạn kinh nguyệt ở nữ.

4. Đau đầu do lạm dụng thuốc

Một trong những hậu quả ít được biết đến nhưng cực kỳ phổ biến của việc dùng thuốc giảm đau hàng ngày là đau đầu do lạm dụng thuốc. Đây là tình trạng nghịch lý trong đó chính thuốc dùng để chữa đau đầu lại trở thành nguyên nhân gây ra đau đầu mạn tính.

Cơ chế xảy ra khi thuốc giảm đau được dùng quá 10 - 15 ngày mỗi tháng trong nhiều tháng liên tục. Não thích nghi với sự hiện diện thường xuyên của thuốc bằng cách tăng độ nhạy cảm của các thụ thể đau. Khi thuốc hết tác dụng, ngưỡng đau bị hạ thấp và cơn đau đầu xuất hiện trở lại sớm hơn, mạnh hơn, buộc người bệnh phải uống thuốc thêm mới giảm đau. Vòng luẩn quẩn này rất khó phá vỡ và thường đòi hỏi quá trình cai thuốc có giám sát y tế kéo dài nhiều tuần với giai đoạn đau đầu tăng lên trước khi cải thiện.

Thuốc giảm đau mang lại hiệu quả điều trị khi được dùng đúng cách và đúng thời điểm, nhưng khi trở thành thói quen hàng ngày không có chỉ định rõ ràng, chúng có thể âm thầm gây ra những tổn thương không thể đảo ngược mà người dùng chỉ phát hiện khi đã quá muộn. Nếu bạn đang dùng thuốc giảm đau mỗi ngày, cần tham khảo ngay ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về tình trạng của mình để được đánh giá và tìm giải pháp an toàn hơn cho lâu dài.

Tại sao phải đợi ít nhất 4 đến 6 tiếng giữa 2 lần uống thuốc giảm đau, hạ sốt?

SKĐS - Trong tủ thuốc của mỗi gia đình, các loại thuốc giảm đau hạ sốt luôn là danh mục không thể thiếu. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc một cách cảm tính, uống thêm liều khi thấy chưa hạ sốt ngay lập tức là một sai lầm phổ biến và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Mời xem thêm video được quan tâm: