Từ một nghiên cứu chuyên sâu vừa thực hiện trên gần 300 ca can thiệp phần nào chỉ rõ các điểm nghẽn và phương án tháo gỡ, Báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Hoàng Trung Học, Trưởng khoa Tâm lý - Giáo dục (Học viện Quản lý Giáo dục) - chủ trì nhóm nghiên cứu về cách thức phối hợp liên ngành giúp trẻ tiến bộ thực chất.
- Thưa ông, vì sao việc hỗ trợ trẻ rối loạn phát triển hiện nay lại đòi hỏi sự tham gia của nhiều lực lượng thay vì chỉ dựa vào một cơ sở đơn lẻ?
PGS.TS Hoàng Trung Học: Khó khăn của trẻ thường liên quan đồng thời đến giao tiếp, chú ý, hành vi hoặc học tập. Trẻ cũng sinh hoạt trong nhiều môi trường. Nếu gia đình, trường học và cơ sở can thiệp theo đuổi những mục tiêu tách rời, kỹ năng trẻ vừa học được khó đi vào đời sống. Theo quan điểm sinh thái học về phát triển, cần nhìn trẻ trong những tương tác hằng ngày và sự thay đổi của các tương tác ấy theo thời gian.
PGS.TS Hoàng Trung Học, Trưởng khoa Tâm lý - Giáo dục (Học viện Quản lý Giáo dục). Ảnh: HB
Năm 2016, một nghiên cứu quốc tế ước tính 52,9 triệu trẻ dưới 5 tuổi thuộc sáu nhóm khuyết tật phát triển được khảo sát, tương đương 8,4%. Điều tra quốc gia tại Việt Nam giai đoạn 2016-2017 ghi nhận 2,79% trẻ 2-17 tuổi có khuyết tật theo thước đo chức năng. Hai nguồn dùng độ tuổi và cách xác định khác nhau nên không thể so sánh trực tiếp. Điều cần quan tâm là tổ chức dịch vụ hỗ trợ phù hợp, liên tục và có sự kết nối.
- Những điểm gì đáng chú ý khi thực hiện nghiên cứu trên một nhóm trẻ mà các ông thực hiện nghiên cứu?
PGS.TS Hoàng Trung Học: Chúng tôi phân tích 298 trường hợp đang được can thiệp tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Trong mẫu này, 67,1% trẻ ở độ tuổi 1–5; 54,4% trường hợp được ghi nhận tự kỷ và 31,5% có rối loạn ngôn ngữ. Đây là đặc điểm của nhóm nghiên cứu, không phải tỷ lệ mắc trong cộng đồng. Một trẻ có thể gặp nhiều khó khăn cùng lúc, vì vậy kế hoạch hỗ trợ không nên bị chia nhỏ theo từng nhãn chẩn đoán.
Có 59,4% trường hợp ghi nhận sự tham gia hỗ trợ trực tiếp của đội ngũ y bác sĩ. Nhưng sự có mặt của nhiều chuyên môn cùng tham gia mới là điểm khởi đầu. Điều quan trọng là họ có cùng hiểu nhu cầu của trẻ, thống nhất mục tiêu và trao đổi khi kế hoạch cần điều chỉnh hay không.
- Yếu tố nào gắn với mức độ đạt mục tiêu can thiệp trong quá trình hỗ trợ trẻ?
PGS.TS Hoàng Trung Học: Trong phân tích của chúng tôi, mức độ khó khăn chức năng ban đầu có mối liên hệ nghịch rõ nhất với mức độ đạt mục tiêu. Vì thế, phải đánh giá điểm xuất phát của từng trẻ và đặt mục tiêu vừa sức; một bước tiến nhỏ nhưng giúp trẻ giao tiếp hoặc tự phục vụ tốt hơn vẫn rất đáng ghi nhận.
Thời gian can thiệp kéo dài, xét riêng trong mẫu này, chưa cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với mức độ đạt mục tiêu. Không thể suy ra thời gian không quan trọng: kết quả còn tùy mục tiêu, nội dung, chất lượng thực hiện và cơ hội thực hành ngoài buổi can thiệp. Tương tự, có cơ cấu phân công hoặc nhiều người tham gia chưa bảo đảm hợp tác tốt. Các kết quả trên là mối liên hệ quan sát được, chưa chứng minh quan hệ nhân quả trong quá trình can thiệp.
- Thực tế nhiều gia đình phản ánh tình trạng mục tiêu can thiệp bị xé lẻ do thiếu sự kết nối giữa các bên. Cần phối hợp ra sao để khắc phục điều này?
PGS.TS Hoàng Trung Học: Trước hết, các bên cần cùng xác định điểm mạnh, hạn chế và nhu cầu ưu tiên của trẻ, kể cả khả năng tham gia của gia đình. Từ đó chọn ít mục tiêu nhưng rõ ràng, có thể quan sát ở nhiều môi trường. Chẳng hạn, thay vì ghi "cải thiện giao tiếp", hãy xác định trẻ có thể chủ động yêu cầu giúp đỡ bằng lời nói, cử chỉ hoặc phương tiện hỗ trợ phù hợp khi ở lớp và ở nhà.
Một người cần chịu trách nhiệm điều phối để mọi bên biết phần việc của mình. Nhân viên y tế đánh giá và xử trí vấn đề y khoa; chuyên viên can thiệp hướng dẫn kỹ năng; giáo viên tạo cơ hội thực hành trong lớp; cha mẹ giúp trẻ vận dụng trong sinh hoạt, với cách làm vừa sức. Việc chia sẻ thông tin phải có sự đồng thuận và tôn trọng quyền riêng tư. Định kỳ, nhóm đối chiếu tiến bộ thực tế để điều chỉnh mục tiêu và phương pháp.
- Ông muốn gửi gắm điều gì tới cơ sở giáo dục và các bậc cha mẹ trong thời điểm này?
PGS.TS Hoàng Trung Học: Nhà trường cần bồi dưỡng giáo viên về nhận biết khó khăn, điều chỉnh hoạt động học tập, phối hợp với gia đình và chuyển gửi khi trẻ cần đánh giá chuyên sâu. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng ba câu hỏi: mục tiêu gần nhất của con là gì, gia đình có thể hỗ trợ ra sao trong sinh hoạt hằng ngày và khi nào cần xem lại kế hoạch?
Phối hợp liên ngành không được đo bằng số chuyên gia có tên trong hồ sơ. Giá trị của nó thể hiện ở sự hỗ trợ nhất quán, giúp trẻ có thêm khả năng tham gia cuộc sống theo cách phù hợp với mình.
