Có thể nói sự luộm thuộm, tắc trách trong công tác quản lý, tu bổ, trùng tu các di tích văn hóa quốc gia, quốc tế ở nước ta còn cũ xưa hơn cả tuổi đời của ngôi chùa Trăm Gian nghìn năm tuổi. Nhưng quả thật đến khi ngôi chùa này bị phá đi, làm mới lại thì một câu hỏi bao trùm được đặt ra là phải chăng các nhà quản lý, những người thực thi công việc trùng tu, sửa chữa các di tích văn hóa hôm nay hoàn toàn vô cảm với tiền nhân hay cái gì... đã đâm toạc cái tâm (!?)
Từ sự kiện chùa Trăm Gian vừa được “trùng tu”
Chùa Trăm Gian còn có tên chùa Quảng Nghiêm hay chùa Tiên Lữ, thuộc xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Chùa được xây dựng vào thời vua Lý Cao Tông, năm 1185, cách đây gần 1000 năm, là một trong số ít những ngôi chùa cổ nhất nước ta và đã được xếp hạng di tích văn hóa cấp quốc gia sớm nhất vào những năm 60 của thế kỷ trước. Đây là công trình kiến trúc có giá trị nghệ thuật độc đáo. Trước khi một phần ngôi chùa bị bức tử để “trùng tu”, chùa có 153 pho tượng Phật được làm bằng gỗ quý hiếm và đất nung, trong đó có tượng Đặng Tiến Đông - một danh tướng nhà Tây Sơn mới được tìm thấy vào năm 1972. Riêng pho tượng Tuyết Sơn được làm bằng gỗ mun với những đường nét điêu khắc hết sức tài hoa, tinh luyện từ thế kỷ 18 là một báu vật quốc gia.
Thế rồi vào một ngày cách đây hơn 3 tháng..., “đùng một cái” (?), ông Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Bá Lương thông báo trên loa phóng thanh của xã về việc “trùng tu” lại ngôi chùa và kêu gọi người dân đến góp sức. Đến khi công trình sắp hoàn thành thì bị tạm dừng thi công để chờ kết luận thanh tra. Và cho đến nay, số phận của nó chưa biết sẽ thế nào. Nhưng theo ý kiến của nhiều người, dù có kết luận kiểm tra ra sao thì việc cũng đã rồi, không giải quyết được gì (!?)
Theo các nguồn tin báo chí và cơ quan chức năng thì nhà Tổ, gác Khánh, nền và bậc lên xuống từ gác chuông lên sân tiền đường của ngôi chùa cổ đều đã được “tu bổ” theo cách riêng của các bác thợ làng Tiên Lữ, Tiên Phương, dưới sự chỉ huy và điều hành thi công của sư trụ trì và các sư, vãi trong chùa, không có bất kỳ một bản thiết kế khoa học nào được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt về mặt kiến trúc.
Về mặt xây dựng, hiện cho đến lúc thi công gần xong, cũng không hề có bất cứ một văn bản nào của cơ quan quản lý Nhà nước cấp cho phép phá dỡ những phần trên của ngôi chùa này ra để “trùng tu”. Như vậy hoàn toàn có thể khẳng định chùa đã xây dựng trái phép.
Các cụ có uy tín trong làng, trong xã như cụ Tuệ (năm nay đã 82 tuổi) cho biết: Chùa cũ nhiều dui mè như mới, mộng mẹo còn nguyên. Nhưng vì có điều kiện, có tiền nên “nhà chùa” thay mới cho nó đẹp, nó bền. Vì nó… cổ kính quá rồi nên mới phải thay. Cái nền cũng bóc lên, thay đá mới cho nó đẹp. Đầu tư to tiền lắm, làm mới cho nó bền. Sắp tới, “dự án” còn xây lại cái cổng nữa, hoành tráng lắm...(!?)
Cụ Đỗ Duy Vinh lắc đầu buồn bã: “Mất hết cổ kính rồi! Tôi đã nói chuyện này với anh Lương - Phó Chủ tịch UBND xã Tiên Lương rồi đấy. Cần một cuộc họp dân để cho những người hiểu biết được nói ra cái điều có lợi cho Di tích quốc gia. Chùa đang tốt thì đem dỡ đi, làm mới, phá ra toàn bộ cả nhà Tổ lẫn gác Khánh... Người ta thích mua việc vào thân để làm gì, như các cụ nói, “xé mắm mút tay, thợ may ăn dẻ, thợ vẽ ăn hồ, thợ bồ ăn nan...” mà, chẳng có sai!
Nhiều người dân ở làng Tiên Lữ đã nói, điều mà chúng tôi vô cùng bức xúc, đó là phía nhà chùa cũng như cơ quan chính quyền địa phương không họp bàn với người dân về việc trùng tu hay xây dựng lại chùa...
Lại rút kinh nghiệm lần sau... cứ thế!
Trước đây, Di tích quốc gia đền Và (Sơn Tây, Hà Nội) cũng đã từng bị đè ra “trùng tu”, phá dỡ bừa bãi, làm mới di sản khi nó còn vững chãi. Rồi đến Thành cổ Sơn Tây liên tục bị làm mới, phá cổng thành, phá tường thành... mỗi dự án tiêu tốn hàng chục tỉ đồng tiền thuế của nhân dân. Kế đó, đình Mông Phụ bị “trùng tu” theo kiểu phá bỏ cái cũ đi, làm mới lại hoàn toàn từ cấu kiện gạch, gỗ đều mới tuốt. Đình làng Thổ Hà, ngôi đình gắn với làng cổ nổi tiếng với nhiều nghề truyền thống như gốm sứ, làm bánh đa, nấu rượu... cũng đã bị phá đi “làm mới cho đẹp”.
Chỉ riêng làng cổ Ðường Lâm, trong năm nay, báo chí thống thiết lên tiếng khi người ta lập dự án bừa bãi, lấy tiền thuế của dân gồm nhiều tỉ đồng làm con đường bêtông như lưỡi dao bầu sáng loáng xẻ đôi làng, như chọc tiết bức tử làng cổ.
Tất cả những lần “trùng tu” các di tích trên khi báo chí và dư luận lên tiếng, các cấp chính quyền và cơ quan chức năng mới “vào cuộc” để thanh, kiểm tra, rút kinh nghiệm, rồi lại cho hoàn thiện và cuối cùng là... hòa cả làng, chẳng ai chịu trách nhiệm, chẳng ai bị xử phạt hành chính, thế mới tài.
Trở lại với câu chuyện chùa Trăm Gian, đại diện chính quyền địa phương, ông Nguyễn Bá Lương - Phó Chủ tịch UBND xã Tiên Phương kiêm Trưởng ban quản lý di tích thì nói: Trong thời gian vừa qua, công trình di tích chùa Trăm Gian mà cụ thể là khu nhà Tổ đã xuống cấp trầm trọng, phía nhà chùa nói rằng đã báo cáo cơ quan chức năng địa phương xin được tu bổ. Nghe nói vậy, chính quyền địa phương cũng đã xem xét nên đồng ý. Sư thầy còn khẳng định Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Hà Nội đã đồng ý và làm chủ đầu tư. Những người trụ trì nhà chùa vẫn khẳng định không phải xây lại mới mà chỉ là “trùng tu” lại theo cách hiểu không đâu vào với đâu của họ và trước khi “trùng tu” mới 100%, nhà chùa đã “họp bàn và được sự đồng ý của người dân”(?!). Chính quyền địa phương đã yêu cầu nhà chùa sớm cung cấp giấy tờ mà Sở đã đồng ý nhưng đến nay vẫn chưa thấy. Đến nay, sự việc vỡ lở ra, vẫn chưa nhận được một văn bản nào từ phía nhà chùa. Chúng tôi cũng chỉ biết chờ đợi cơ quan chức năng hoàn tất hồ sơ, giấy tờ có liên quan để kết luận việc làm này.
Ông Vũ Văn Doãn - Chủ tịch UBND xã Tiên Phương (Chương Mỹ, Hà Nội) cho biết: Sự việc này hoàn toàn không thuộc trách nhiệm của địa phương, việc tu sửa của nhà chùa và cơ quan quản lý có thẩm quyền quyết định, phía địa phương chỉ giúp về nhân lực.
Theo ông Nguyễn Đức Hòa - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Nội thừa nhận: “Việc thi công nhà Tổ và gác Khánh chùa Trăm Gian là sai nguyên tắc, tức là không báo chính quyền để làm thủ tục theo đúng quy trình... Không có chuyện khoán trắng di tích cho cá nhân nào cả...”. Cuối cùng, ông Nguyễn Đức Hòa cho biết “thời gian tới sẽ họp để tìm phương án”(!?)
Thay lời kết
Qua một loạt sự việc vừa xảy ra xung quanh vấn đề trùng tu, tôn tạo, sửa chữa các di tích văn hóa, đặc biệt những nơi đã được xếp hạng di tích văn hóa cấp quốc gia tại địa bàn Hà Nội cho thấy các cấp chính quyền địa phương từ trên xuống đến làng xã, nhà chùa, những người thi công sửa chữa di tích, bất luận vì lý do gì cũng đều chỉ thể hiện hai khả năng hoặc là hậu thế đã hoàn toàn vô cảm với tiền nhân, hoặc là một cái gì đấy đã có sức mạnh quá ghê gớm có thể đâm toạc cái tâm của con người hôm nay. Và hậu quả tất yếu sẽ là di sản mất, tiền của dân mất và cuối cùng lòng tin của dân cũng mất nốt, hỏi còn đâu là đất nước có nghìn năm văn hiến? Câu trả lời xin nhường cho những người có trách nhiệm.
Viên An