Kỷ tử (tên khoa học Lycium barbarum) còn có tên là khủ khởi, khởi tử... Bộ phận dùng là quả (Fructus Lycii) thường gọi là câu kỷ tử; thu hái lúc chín, phơi trong râm, khi vỏ quả bắt đầu nhăn mới phơi hay sấy nhẹ đến khô. Dược liệu hình trứng thuôn hay xoan, màu vàng cam đến đỏ, mềm, bóng, thường nhăn nheo; vị ngọt hơi chua.
1. Tác dụng của kỷ tử
Kỷ tử từ lâu được dùng trong y học cổ truyền với công dụng bổ can thận, dưỡng huyết, ích tinh và hỗ trợ thị lực. Đây cũng là loại quả chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa, đặc biệt là zeaxanthin và các polysaccharide.
Một số nghiên cứu gần đây cho thấy kỷ tử có thể góp phần hỗ trợ sức khỏe mắt, bảo vệ võng mạc và giảm stress oxy hóa. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế, chưa đủ để coi đây là biện pháp điều trị bệnh.
Trong thực hành y học cổ truyền, kỷ tử thường không dùng đơn độc mà được phối hợp với các dược liệu khác nhằm hỗ trợ từng nhóm triệu chứng cụ thể. Việc kết hợp phù hợp có thể giúp phát huy tác dụng tốt hơn, đồng thời phù hợp với thể trạng người dùng.
Kỷ tử.
2. Cách phối hợp kỷ tử
2.1 Kỷ tử phối hợp với hoa cúc hỗ trợ thị lực
Theo y học cổ truyền, kỷ tử có tác dụng bổ can thận, dưỡng tinh huyết; trong khi hoa cúc có tác dụng thanh can, hỗ trợ mắt. Sự kết hợp giữa hai vị này thường được dùng trong các trường hợp mắt khô, mỏi mắt, nhìn mờ nhẹ, khó chịu ở mắt do làm việc nhiều với màn hình điện tử hoặc do tình trạng căng thẳng kéo dài.
Về mặt dinh dưỡng, kỷ tử chứa zeaxanthin – một carotenoid có vai trò bảo vệ điểm vàng của võng mạc. Một nghiên cứu nhỏ ở người trưởng thành khỏe mạnh ghi nhận việc sử dụng kỷ tử trong 90 ngày có thể làm tăng mật độ sắc tố điểm vàng, yếu tố liên quan đến bảo vệ thị lực. Tuy nhiên, nghiên cứu này có quy mô nhỏ và cần thêm dữ liệu xác nhận. Ngoài hỗ trợ mắt, sự phối hợp giữa kỷ tử và hoa cúc còn thường được sử dụng trong các trường hợp dễ cáu gắt, nóng trong hoặc cảm giác khô mắt vào cuối ngày.
Gợi ý cách dùng: Có thể dùng khoảng 8 - 12 g kỷ tử phối hợp 3 - 5 g hoa cúc, hãm với nước nóng trong 10–15 phút, dùng trong ngày.
2.2 Kỷ tử phối hợp với hoàng kỳ giúp bổ khí huyết
Kỷ tử có thể phối hợp với một số dược liệu để tăng lợi ích cho sức khỏe.
Hoàng kỳ là vị thuốc thường dùng trong y học cổ truyền để bổ khí, kiện tỳ, hỗ trợ phục hồi thể trạng. Khi phối hợp với kỷ tử, công thức này hướng đến hai tác dụng chính: Bổ khí và dưỡng huyết. Trong đó, kỷ tử thiên về dưỡng can thận và tinh huyết; hoàng kỳ giúp hỗ trợ chức năng tỳ vị, tăng cường khí lực.
Sự kết hợp này thường được dùng cho người có biểu hiện mệt mỏi, dễ hụt hơi khi hoạt động, cơ thể suy nhược, ăn kém hoặc hồi phục chậm sau giai đoạn lao lực. Một số tổng quan nghiên cứu gần đây cho thấy kỷ tử có thể có tác dụng chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa một số chỉ số chuyển hóa. Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu còn quy mô nhỏ, chất lượng bằng chứng chưa cao. Vì vậy, kỷ tử và hoàng kỳ nên được xem là biện pháp hỗ trợ, không thay thế điều trị y khoa.
Trên thực tế lâm sàng, nhóm người có thể trạng suy nhược, mệt kéo dài thường cần đánh giá nguyên nhân nền như thiếu máu, rối loạn giấc ngủ, bệnh nội tiết hoặc bệnh mạn tính. Do đó, không nên tự ý dùng kéo dài nếu triệu chứng không cải thiện.
Gợi ý cách dùng: Có thể dùng 8–12g kỷ tử phối hợp 10–15 g hoàng kỳ, hãm hoặc sắc uống.
2.3 Kỷ tử phối hợp với mạch môn hỗ trợ dưỡng âm, nhuận phế
Theo y học cổ truyền, mạch môn có tác dụng dưỡng vị sinh tân, nhuận phế thanh tâm; chủ trị: Phế nhiệt do âm hư, ho khan, ho lao, tân dịch thương tổn, tâm phiền mất ngủ, tiêu khát, táo bón. Khi phối hợp với kỷ tử, công thức này thường được dùng cho người có biểu hiện khô họng, ho khan, miệng khô, cảm giác thiếu dịch cơ thể.
Kỷ tử bản thân cũng chứa các hợp chất chống oxy hóa và polysaccharide có thể góp phần bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng để kết luận về tác dụng điều trị trực tiếp đối với bệnh lý hô hấp. Nếu ho kéo dài, khó thở, đau ngực, sốt hoặc sụt cân, cần đi khám để loại trừ nguyên nhân hô hấp hoặc toàn thân, thay vì tự dùng dược liệu.
Gợi ý cách dùng: Có thể dùng 8–10g kỷ tử phối hợp 6–10 g mạch môn, hãm với nước nóng hoặc sắc uống.
3. Dùng kỷ tử thế nào để an toàn?
Mặc dù là thực phẩm – dược liệu khá phổ biến, kỷ tử không nên dùng quá mức. Với người khỏe mạnh, lượng dùng thường ở mức vừa phải, phổ biến khoảng 10–20 g mỗi ngày. Dùng nhiều có thể gây cảm giác nóng trong, khô miệng, chảy máu cam hoặc đỏ mắt ở một số người nhạy cảm.
Ngoài ra, kỷ tử có thể tương tác với một số thuốc như thuốc chống đông máu, thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ huyết áp. Người đang điều trị bệnh mạn tính nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Y học cổ truyền nhấn mạnh nguyên tắc điều trị dựa trên thể trạng và biểu hiện cụ thể của từng người. Cùng một triệu chứng mệt mỏi hoặc khô họng nhưng nguyên nhân và hướng xử trí có thể khác nhau. Vì vậy, việc phối hợp kỷ tử với hoa cúc, hoàng kỳ hay mạch môn chỉ mang tính chất tham khảo. Nếu có bệnh nền, đang dùng thuốc hoặc có triệu chứng kéo dài, nên tham khảo bác sĩ hoặc người hành nghề y học cổ truyền trước khi sử dụng.
Mời độc giả xem thêm:
