Từ trường hợp một cụ bà 91 tuổi phụ thuộc hoàn toàn vào oxy, phù phổi cấp, suy tim nặng đến bệnh nhân từng thay van tim đối mặt nguy cơ phải trải qua cuộc đại phẫu lần hai, kỹ thuật thay van động mạch chủ qua da (TAVI) đang mở ra cơ hội sống cho nhiều người bệnh tim mạch nguy cơ cao.
Từ ranh giới mong manh của sự sống
Ở tuổi 91, bà Trần Thị Vượng (Thanh Xuân, Hà Nội) từng nhiều lần bước qua lằn ranh sinh tử do bệnh tim mạch. Cách đây 8 năm, bà được can thiệp nhồi máu cơ tim bên phải. Một năm sau, bà tiếp tục phải can thiệp nhồi máu cơ tim bên trái. Trong quá trình theo dõi, các bác sĩ phát hiện bà bị hẹp van động mạch chủ – một bệnh lý tim mạch diễn tiến âm thầm nhưng đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi.
Những năm đầu, bệnh gần như không biểu hiện rầm rộ. Tuy nhiên, theo thời gian, khe van động mạch chủ ngày càng hẹp khít. Khoảng 2–3 năm gần đây, bà Vượng liên tục phải nhập viện vì khó thở.
TS.BS Phan Thảo Nguyên – Phó Giám đốc phụ trách chuyên môn Bệnh viện E, phụ trách Trung tâm Tim mạch, Trưởng khoa Tim mạch người lớn thăm khám cho cụ 91 tuổi được thay van động mạch chủ qua da TAVI.
Lần nhập viện gần nhất là thời điểm bệnh tiến triển đến giai đoạn nặng. Bệnh nhân phụ thuộc hoàn toàn vào oxy, phù phổi cấp, suy tim, lượng nước tiểu chỉ khoảng 1 lít/ngày, suy thận mức độ 2B. Người bệnh phải sử dụng đồng thời thuốc lợi tiểu và thuốc trợ tim.
Với chẩn đoán hẹp khít van động mạch chủ, bệnh nhân buộc phải can thiệp để duy trì sự sống. Nhưng theo các bác sĩ, ở độ tuổi trên 90 cùng nhiều bệnh nền, phẫu thuật mổ mở gần như không được lựa chọn bởi nguy cơ quá cao.
"Một cuộc đại phẫu với việc mở ngực, cưa xương ức hay sử dụng hệ thống tuần hoàn ngoài cơ thể sẽ là thách thức quá lớn đối với bệnh nhân cao tuổi, nhiều bệnh kèm theo", TS.BS Phan Thảo Nguyên – Phó Giám đốc phụ trách chuyên môn Bệnh viện E, phụ trách Trung tâm Tim mạch, Trưởng khoa Tim mạch người lớn cho biết.
Trước tình huống đặc biệt khó khăn này, các bác sĩ đã quyết định nong van động mạch chủ cho bệnh nhân hai lần nhằm giải quyết tình trạng hẹp khít, cải thiện huyết động trước mắt. Sau khi tình trạng suy tim dần ổn định, người bệnh thoát được phụ thuộc oxy, ê-kíp quyết định thực hiện kỹ thuật thay van động mạch chủ qua da (TAVI).
"Sau 5 ngày điều trị tích cực, chúng tôi quyết định tiến hành thay van động mạch chủ qua da cho bệnh nhân", TS.BS Phan Thảo Nguyên chia sẻ.
"Đo từng milimet" trong trái tim người bệnh
Nhìn từ bên ngoài, TAVI chỉ là một cuộc can thiệp kéo dài khoảng hơn một giờ đồng hồ, không cần mở ngực. Nhưng phía sau đó là hàng loạt tính toán phức tạp, được ví như "định vị chính xác" trong một cấu trúc tim đầy rủi ro.
Điểm khó nhất ở cụ bà 91 tuổi nằm ở chỗ toàn bộ hệ thống van tim và động mạch chủ đều vôi hóa nặng. Đường vào qua động mạch đùi – con đường thường được lựa chọn để đưa van vào tim – vừa nhỏ vừa bị vôi hóa, làm tăng nguy cơ tai biến trong quá trình can thiệp.
Các bác sĩ phải hội chẩn rất kỹ giữa các chuyên khoa gây mê, tim mạch can thiệp, chẩn đoán hình ảnh để tính toán các kịch bản có thể xảy ra. Nếu không thể tiếp cận từ động mạch đùi, phương án dự phòng là đi qua động mạch dưới đòn.
TS.BS Phan Thảo Nguyên khám cho bệnh nhân 74 tuổi được can thiệp TAVI.
Không giống phẫu thuật tim mở truyền thống, TAVI là kỹ thuật thay van động mạch chủ sinh học bằng đường ống thông. Van tim mới được nén lại trên một hệ thống catheter nhỏ, đưa qua động mạch đùi có kích thước chỉ khoảng 5–6 mm rồi di chuyển đến đúng vị trí van động mạch chủ bị hẹp.
Khi đến vị trí đích, van được bung ra thay thế van cũ đã hư hỏng mà không cần ngừng tim hay sử dụng tuần hoàn ngoài cơ thể.
Tuy nhiên, điều làm nên sự phức tạp của kỹ thuật này không chỉ nằm ở đường đưa van vào tim.
Trước can thiệp, phẫu thuật viên phải sử dụng hệ thống chụp cắt lớp vi tính hiện đại để đánh giá chi tiết cấu trúc tim: kích thước vòng van, vị trí vôi hóa, độ cao của lỗ động mạch vành, đường kính mạch máu … với độ chính xác đến từng 0,1 mm.
Theo TS Phan Thảo Nguyên, van phải ăn khớp gần như tuyệt đối với cấu trúc tim người bệnh. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng.
Ca can thiệp kéo dài khoảng 1,5 giờ đồng hồ. Chỉ sau 4 giờ, bệnh nhân được rút nội khí quản. Những ngày sau đó, bệnh nhân phục hồi nhanh chóng ngoài mong đợi. Hiện cụ bà 91 tuổi đã có thể tự xúc ăn, ngồi dậy và đi lại.
Chị Nguyễn Thị Quế, con dâu bà Vượng chia sẻ, gia đình gần như không dám hy vọng khi đưa mẹ nhập viện trong tình trạng nặng như vậy.
"Khi ở nhà, mẹ tôi khó thở, tức ngực, phải thở oxy liên tục, gần như không ăn uống được gì. Chỉ một ngày sau can thiệp, khi chuyển xuống phòng điều trị, mẹ đã tỉnh táo hơn rất nhiều. Chúng tôi không nghĩ mọi thứ lại tiến triển nhanh như vậy", chị Quế xúc động nói.
TAVI mở ra cơ hội cứu sống bệnh nhân từng thay van tim
Một trường hợp điển hình khác là bệnh nhân Nguyễn Đức Thủy (74 tuổi, Đông Triều, Quảng Ninh), người từng thay van sinh học cách đây 11 năm.
Theo TS.BS Phan Thảo Nguyên, van sinh học thường có tuổi thọ khoảng 10–15 năm trước khi thoái hóa. Lần nhập viện này, ông Thủy xuất hiện các triệu chứng đau tức ngực, khó thở, mệt mỏi, đi lại không vững.
TS.BS Phan Thảo Nguyên giải thích kỹ thuật thay van động mạch chủ qua da cho người bệnh.
Kết quả thăm khám cho thấy bệnh nhân bị hẹp động mạch vành 60–70% ở động mạch liên thất trước, trong khi van tim sinh học trước đó đã thoái hóa.
Điều đặc biệt ở ca bệnh này là kỹ thuật "van trong van" – tức đặt một van mới vào chính van sinh học cũ đã hỏng mà không phải mổ lại.
Theo TS.BS Phan Thảo Nguyên, các phẫu thuật viên phải đối mặt với thách thức là phải tính toán cực kỳ chính xác để van mới hoạt động ổn định bên trong.
Gia đình bệnh nhân cho biết, do tuổi cao và vừa trải qua phẫu thuật trước đó, sức khỏe ông Thủy rất yếu, lại kèm nhiều bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh phổi, thận và giãn tĩnh mạch.
"Cả gia đình rất lo vì không biết ông có vượt qua được hay không. Nhưng sau khi được bác sĩ tư vấn phương pháp can thiệp, chúng tôi đặt niềm tin hoàn toàn vào bác sĩ. Chỉ sau 24 giờ can thiệp, ông đã ổn định hơn, ăn uống bình thường, không còn choáng váng hay đau tức ngực", người nhà bệnh nhân chia sẻ.
Vì sao TAVI được xem là kỹ thuật đỉnh cao trong can thiệp tim mạch?
Theo các chuyên gia tim mạch, hẹp van động mạch chủ là bệnh lý phổ biến ở người cao tuổi. Thống kê cho thấy tỷ lệ mắc khoảng 5–6 trường hợp/1.000 dân, tức là cứ 1 triệu người sẽ có khoảng 5.000–6.000 người bệnh. Điều đáng lo ngại là bệnh tiến triển âm thầm trong thời gian dài.
Theo các hướng dẫn khoa học thế giới cho rằng, diễn tiến của căn bệnh hẹp van động mạch chủ theo giai đoạn 5 năm (tức là kể từ khi được phát hiện, hẹp van động mạch chủ mức độ nhẹ, sau đó 5 năm sẽ diễn tiến đến mức độ vừa và 5 năm tiếp theo sẽ đến mức hẹp khít). Nếu đến mức độ hẹp khít van động mạch chủ cộng thêm các triệu chứng như khó thở, đau ngực, ngất hoặc choáng, nguy cơ tử vong rất cao, chỉ trong vòng 2-3 năm.
Trước đây, giải pháp duy nhất là phẫu thuật thay van động mạch chủ bằng mổ mở. Tuy nhiên, với người bệnh tuổi cao, nhiều bệnh nền, phẫu thuật có rủi ro rất cao. Và TAVI trở thành giải pháp tối ưu.
Ưu điểm nổi bật của kỹ thuật thay van động mạch chủ qua da (TAVI) là ít xâm lấn, không cần cưa xương ức, không cần sử dụng hệ thống tuần hoàn ngoài cơ thể, giúp người bệnh hồi phục nhanh. Nhiều trường hợp có thể tỉnh lại chỉ vài giờ sau can thiệp và có thể đi lại trong vòng 24 giờ.
Theo TS.BS Phan Thảo Nguyên, hiện nay tại Việt Nam, có khoảng 8 cơ sở y tế thực hiện thường quy kỹ thuật TAVI. Tuy nhiên, số lượng bệnh nhân được tiếp cận ngày càng tăng, đặc biệt ở nhóm tuổi 70–80.
Riêng những bệnh nhân trên 90 tuổi được can thiệp thành công vẫn còn rất hiếm. Trường hợp cụ bà 91 tuổi nói trên là một trong số ít ca bệnh đặc biệt tại Việt Nam. Trước đó, Bệnh viện E cũng từng thực hiện thành công TAVI cho bệnh nhân 92 tuổi.
Quản lý trọn đời người bệnh hẹp van động mạch chủ
TS.BS Phan Thảo Nguyên khuyến cáo, hẹp van động mạch chủ là bệnh cần được theo dõi, quản lý bệnh suốt đời. Sau can thiệp hoặc phẫu thuật thay van, người bệnh cần tái khám định kỳ 3–6 tháng, dùng thuốc chống huyết khối theo chỉ định và kiểm tra thường xuyên chức năng van tim.
Đặc biệt, với người đã thay van sinh học, sau khoảng 7–10 năm cần theo dõi sát để phát hiện sớm dấu hiệu thoái hóa van.
Giám đốc Trung tâm Tim mạch, BV E cảnh báo, nếu xuất hiện những triệu chứng như ngất đột ngột, cơn choáng, đau tức ngực, khó thở khi gắng sức hoặc mệt mỏi bất thường người dân cần đi khám ở các cơ sở y tế bởi đây có thể là dấu hiệu của hẹp van động mạch chủ hay bệnh lý tim mạch.
Từ những ca bệnh tưởng như không còn nhiều cơ hội, kỹ thuật thay van động mạch chủ qua da đang cho thấy vai trò ngày càng quan trọng trong điều trị tim mạch hiện đại. Không chỉ kéo dài sự sống, kỹ thuật đỉnh cao này còn giúp người bệnh cao tuổi, nhiều bệnh nền có thêm cơ hội trở lại cuộc sống bình thường – điều từng rất khó hình dung chỉ vài năm trước.
