Trang bị kỹ năng an toàn số là một phần quan trọng để bảo vệ sức khỏe tinh thần và sự phát triển lành mạnh của trẻ.
1. Khi thế giới trực tuyến trở thành một phần của đời sống học sinh
Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến đang trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của học sinh. Internet mang lại nhiều lợi ích như hỗ trợ học tập, mở rộng kiến thức, kết nối bạn bè nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức mới liên quan đến quyền riêng tư, sức khỏe tâm thần và an toàn cá nhân.
Theo UNICEF, trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi các nguy cơ trên môi trường số do còn đang phát triển về nhận thức, khả năng kiểm soát cảm xúc và kỹ năng đánh giá thông tin. Các trải nghiệm tiêu cực như bị quấy rối trực tuyến, lan truyền hình ảnh riêng tư hoặc bị lừa đảo có thể gây căng thẳng, lo âu, ảnh hưởng đến việc học tập và các mối quan hệ xã hội.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng nhấn mạnh sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong môi trường sống, trong đó môi trường trực tuyến ngày càng trở thành một yếu tố cần được quan tâm.
Trang bị kỹ năng bảo vệ thông tin cá nhân và sử dụng Internet an toàn giúp học sinh chủ động phòng tránh những rủi ro trên môi trường mạng xã hội.
2. Những thông tin học sinh không nên chia sẻ trên mạng xã hội
Một trong những sai lầm phổ biến của học sinh là cho rằng những thông tin đăng tải trên mạng chỉ dành cho bạn bè hoặc có thể xóa bỏ hoàn toàn khi cần. Trên thực tế, nhiều dữ liệu sau khi được chia sẻ có thể tiếp tục tồn tại dưới dạng bản sao, ảnh chụp màn hình hoặc được người khác sử dụng lại.
Theo đó, trẻ em không nên công khai:
1. Thông tin nhận dạng cá nhân: Bao gồm họ tên đầy đủ, ngày sinh, địa chỉ nhà, số điện thoại cá nhân, tên trường, lớp học, lịch học cụ thể, thông tin về gia đình… Những dữ liệu này có thể bị lợi dụng để giả danh, tiếp cận không an toàn hoặc thực hiện các hành vi lừa đảo.
2. Hình ảnh, video riêng tư hoặc thông tin nhạy cảm: Học sinh cần cân nhắc kỹ trước khi đăng tải hình ảnh cá nhân, hình ảnh bạn bè, video trong môi trường riêng tư, thông tin về hoàn cảnh gia đình… Một bức ảnh tưởng như vô hại cũng có thể tiết lộ nhiều thông tin như địa điểm, thời gian, thói quen sinh hoạt.
3. Mật khẩu và thông tin tài khoản: Mật khẩu, mã xác thực hai bước (OTP), câu hỏi bảo mật hoặc thông tin đăng nhập tuyệt đối không chia sẻ cho người khác, kể cả khi người đó tự nhận là bạn bè, nhân viên hỗ trợ hoặc người quen.
3. Bị quấy rối hoặc bắt nạt trên mạng, học sinh cần làm gì?
Bắt nạt trực tuyến (cyberbullying) là hành vi sử dụng công nghệ để đe dọa, xúc phạm, lan truyền thông tin gây tổn thương hoặc cô lập một cá nhân. Theo UNESCO, bắt nạt trực tuyến có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, lòng tự trọng, khả năng học tập và sức khỏe tinh thần của học sinh. Khi gặp tình huống này, học sinh nên:
Không trả lời bằng sự tức giận: Việc tranh cãi hoặc đáp trả bằng lời lẽ tiêu cực có thể khiến tình huống nghiêm trọng hơn; cần bình tĩnh, tránh tiếp tục tương tác với người có hành vi gây tổn thương.
Lưu lại bằng chứng: Học sinh nên chụp màn hình tin nhắn, bài đăng, bình luận; lưu đường dẫn hoặc thông tin tài khoản liên quan; ghi lại thời gian xảy ra sự việc. Những bằng chứng này giúp nhà trường, phụ huynh hoặc cơ quan chức năng hỗ trợ khi cần thiết.
Chặn và báo cáo tài khoản vi phạm: Hầu hết các nền tảng mạng xã hội đều có chức năng chặn, báo cáo nội dung gây hại. Đây là cách giảm tiếp xúc với nguồn gây căng thẳng.
Chia sẻ với người lớn đáng tin cậy: Một trong những sai lầm thường gặp là học sinh giữ im lặng vì sợ bị đánh giá hoặc sợ sự việc nghiêm trọng hơn.
Tuy nhiên, các tổ chức bảo vệ trẻ em khuyến cáo việc tìm kiếm sự hỗ trợ sớm giúp giảm tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.
4. Học sinh cần cảnh giác với những hình thức lừa đảo trực tuyến nào?
Cùng với sự phát triển của công nghệ, các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi hơn. Học sinh có thể trở thành mục tiêu do thiếu kinh nghiệm nhận diện rủi ro.
Một số thủ đoạn phổ biến gồm:
Giả danh người quen hoặc tổ chức uy tín: Kẻ xấu có thể giả danh bạn bè, giáo viên, nhân viên ngân hàng, người cung cấp dịch vụ trực tuyến… Mục đích thường là yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, chuyển tiền hoặc truy cập vào đường link nguy hiểm.
Trúng thưởng, nhận quà miễn phí: Các thông báo như "bạn đã trúng thưởng", "nhận quà miễn phí", "đăng ký nhận ưu đãi" có thể là cách dụ người dùng cung cấp dữ liệu cá nhân.
Đường link hoặc ứng dụng không rõ nguồn gốc: Học sinh không nên nhấp vào đường link lạ, tải ứng dụng không rõ nhà phát triển, đăng nhập tài khoản vào trang web đáng ngờ,
An toàn số không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến sức khỏe tâm thần. Một số dấu hiệu cho thấy học sinh có thể đang chịu ảnh hưởng tiêu cực từ trải nghiệm trực tuyến gồm:
- Thường xuyên lo lắng khi sử dụng điện thoại.
- Sợ đến trường hoặc né tránh bạn bè.
- Thay đổi thói quen ngủ, ăn uống.
- Giảm tập trung học tập.
- Cảm thấy buồn bã, mất hứng thú kéo dài.
Khi xuất hiện những dấu hiệu này, học sinh cần được lắng nghe và hỗ trợ từ gia đình, giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
5. Dạy trẻ kỹ năng số là cách phòng ngừa hiệu quả
Theo WHO và UNICEF, việc nâng cao năng lực kỹ thuật số, kỹ năng tự bảo vệ và khả năng quản lý cảm xúc là những yếu tố quan trọng giúp trẻ thích nghi an toàn trong môi trường trực tuyến. Gia đình và nhà trường có thể hỗ trợ học sinh bằng cách:
- Hướng dẫn trẻ cài đặt quyền riêng tư trên mạng xã hội.
- Dạy trẻ cách nhận diện thông tin giả, lừa đảo.
- Khuyến khích trẻ chia sẻ khi gặp vấn đề trên mạng.
- Xây dựng thói quen sử dụng thiết bị số cân bằng với học tập, vận động và giao tiếp trực tiếp.
Internet không phải là môi trường nguy hiểm nếu học sinh được trang bị kiến thức và kỹ năng phù hợp. Biết bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện nguy cơ, tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề là những kỹ năng quan trọng giúp trẻ sử dụng công nghệ an toàn, lành mạnh. An toàn trên mạng cũng chính là một phần của chăm sóc sức khỏe học đường trong thời đại số.
Mời độc giả xem thêm:
