Kỳ 1: Mệnh lệnh từ trái tim thầy thuốc trong chiến dịch xác định danh tính liệt sĩ

SKĐS - Thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", lực lượng quân y, pháp y cùng y tế cơ sở cẩn trọng thu thập, chuẩn hóa từng mẫu sinh phẩm bằng tất cả trách nhiệm và lòng biết ơn sâu sắc.

Trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin", khâu thu thập mẫu sinh phẩm tại hiện trường dã chiến là bước khởi đầu đầy thử thách nhưng mang tính quyết định đối với toàn bộ kết quả giám định ADN. Khi trực tiếp bước xuống lòng mộ sâu, chịu đựng sức nóng ngột ngạt trong bộ đồ bảo hộ kín, những người thầy thuốc đang hiện thực hóa "mệnh lệnh từ trái tim", gánh trên vai trách nhiệm thiêng liêng trước lịch sử.

Chắt chiu từng mẫu sinh phẩm

Mặt trời đứng bóng, hơi nóng từ mặt đất bốc lên hầm hập. Giữa cái nắng cao điểm vượt ngưỡng 40 độ C, cán bộ pháp y và lực lượng y tế cơ sở vẫn khoác trên mình bộ trang phục bảo hộ kín từ đầu đến chân. Lớp áo ấy khiến mồ hôi chảy thành dòng, làm mờ mắt kính, nhưng cũng là hàng rào cần thiết để bảo vệ mẫu hài cốt khỏi nguy cơ nhiễm ADN ngoại lai từ người thao tác.

Ở khu vực lấy mẫu, ngay cả một chiếc quạt gió cũng không được sử dụng. Yêu cầu này xuất phát từ thực tế chuyên môn rất cụ thể: luồng gió có thể phát tán bụi đất, mảnh vụn sinh học hoặc tế bào biểu mô, làm tăng nguy cơ nhiễm mẫu chéo đối với mẫu hài cốt liệt sĩ cần giám định ADN. Trong giám định ADN, độ tin cậy của kết quả không dừng lại ở máy móc hiện đại nơi phòng xét nghiệm mà được quyết định ngay từ sự sạch sẽ, trật tự và tính tuân thủ quy trình tuyệt đối tại hiện trường.

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cho biết, chống nhiễm trong lấy mẫu hài cốt là nguyên tắc bắt buộc. Người tham gia phải tuân thủ việc mang bảo hộ, thay găng, hạn chế số người tiếp cận trực tiếp, xử lý từng phần mộ theo trình tự riêng và không để mẫu của phần mộ này tiếp xúc với mẫu của phần mộ khác. Mọi thao tác đều phải chậm, chắc, có kiểm soát; càng trong điều kiện nắng nóng, mệt mỏi, càng phải giữ sự tỉnh táo để không bỏ sót hoặc làm sai.

Có những phần mộ lâu năm bị sập khung, quách sành vỡ vụn, lòng đất ứ nước và bùn nhão ở độ sâu khoảng 2 mét. Trong không gian chật hẹp, ngột ngạt, các bác sĩ pháp y vẫn trực tiếp xuống lòng mộ, tỉ mẩn gắp nhặt từng mảnh xương nhỏ, kiểm tra từng dấu vết còn sót lại. Hơn mười lăm phút liên tục làm việc dưới lòng đất sâu là một thử thách lớn về thể lực, nhưng với họ, điều nặng hơn không phải là sức nóng hay bùn đất mà là cảm giác không được phép bỏ qua bất cứ cơ hội nào.

"Có những phần mộ, xương cốt đã phân hủy rất nhiều. Có trường hợp lòng mộ hẹp và ngập bùn nhão, chúng tôi phải trực tiếp bước xuống lòng mộ, tiếp cận từng góc quách vỡ để tỉ mẩn nhặt từng mẩu xương nhỏ nhất còn sót lại. Khi tìm được một đoạn xương còn rắn chắc, hay chiếc răng còn đủ chân, chúng tôi thật sự rất mừng. Bởi đó không riêng là mẫu sinh phẩm đạt chuẩn, đó là hy vọng, là câu trả lời cho một gia đình đang mòn mỏi chờ tin người thân", bác sĩ Thạch xúc động nói.

Cũng có những hiện trường mà tỷ lệ thu thập mẫu đạt chất lượng không như mong muốn do điều kiện thổ dưỡng khắc nghiệt, thời gian chôn cất kéo dài và mức độ phân hủy quá nặng. Những lúc ấy, nỗi trăn trở hiện rõ trên gương mặt người làm nghề. Nhưng khi nhìn các anh hùng liệt sĩ được quy tập, được đưa về nơi an nghỉ trang nghiêm bên đồng đội, họ lại tự nhắc mình phải cố gắng hơn ở những phần mộ tiếp theo.

Theo bác sĩ Thạch, giám định ADN hài cốt liệt sĩ là hành trình có nhiều bước nối tiếp nhau, trong đó lấy mẫu chỉ là điểm khởi đầu nhưng là điểm khởi đầu quyết định. Nếu mẫu được chọn đúng, bảo quản đúng, thông tin được ghi chép đầy đủ, phòng xét nghiệm sẽ có nhiều cơ hội hơn để tách chiết ADN, kiểm tra chất lượng, tạo dữ liệu di truyền và đối sánh với mẫu thân nhân. Ngược lại, một sai sót ở hiện trường có thể rất khó khắc phục ở các bước sau.

Những cán bộ y tế cơ sở lặng thầm

Cùng sát cánh với lực lượng của Trung tâm Pháp y Hà Nội là đội ngũ cán bộ Trạm Y tế xã, phường. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang vận hành với khối lượng công việc lớn, nhân lực y tế cơ sở còn mỏng, việc tham gia chiến dịch đòi hỏi sự nỗ lực và tinh thần trách nhiệm rất cao. Lực lượng y tế địa phương đã chủ động đảm trách đa nhiệm, từ hỗ trợ hậu cần, điều phối hiện trường đến trực tiếp tham gia kíp lấy mẫu, ghi chép, quản lý thông tin và bảo đảm an toàn trong suốt chiến dịch.

Bác sĩ Nguyễn Văn Bằng - Phụ trách Khoa Phòng chống bệnh và An toàn thực phẩm thuộc Trạm Y tế xã Mỹ Đức, Trưởng kíp lấy mẫu khẳng định tổ lấy mẫu của trạm luôn xác định đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng. Giữa khối lượng công việc chuyên môn dày đặc tại địa phương, các y, bác sĩ chủ động sắp xếp, tham gia chiến dịch với tinh thần tự nguyện, nghiêm túc và trọn vẹn nhiệt huyết, thể hiện trọn vẹn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Chung quyết tâm đưa các anh trở về

Sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội, ngành Y tế và các đơn vị chuyên môn đã tạo nên một quy trình làm việc đồng bộ từ khâu chuẩn bị hồ sơ, xác định vị trí phần mộ, đào mở, tiếp nhận hài cốt, lấy mẫu, số hóa thông tin đến bảo quản và bàn giao mẫu. Ở mỗi mắt xích, yêu cầu khoa học và tinh thần tri ân luôn được đặt song hành.

Tại hiện trường, chính quyền xã Mỹ Đức đã chủ động phối hợp bảo đảm mặt bằng, nhân lực hỗ trợ, thông tin phần mộ và điều kiện làm việc cần thiết để kíp chuyên môn triển khai nhiệm vụ.

Sát cánh cùng y tế dân y, Trung tá, Thạc sĩ Nguyễn Đình Việt - Chủ nhiệm Quân y, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội nhấn mạnh: "Sự gắn kết giữa lực lượng Quân y và Y tế Thủ đô là truyền thống tốt đẹp của công tác kết hợp quân - dân y trong nhiều nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Bước vào Chiến dịch 500 ngày đêm lần này, sự phối hợp giữa Quân y, Y tế Hà Nội và chính quyền địa phương tiếp tục là mắt xích đặc biệt quan trọng".

Theo Trung tá Nguyễn Đình Việt, đây là nhiệm vụ đòi hỏi tính chuyên môn hóa rất cao về y tế, yêu cầu mỗi cán bộ phải chuẩn xác, tỉ mỉ để nhận định đúng chất lượng hài cốt và thu thập mẫu bảo đảm. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm, làm giảm đi ý nghĩa thiêng liêng của toàn bộ chiến dịch.

Đồng thời, Chủ nhiệm Quân y Bộ Tư lệnh Thủ đô khẳng định: "Mỗi cán bộ, nhân viên Quân y và Y tế Thủ đô đều xác định đây là nhiệm vụ, là mệnh lệnh từ trái tim, là trách nhiệm của thế hệ hôm nay trước sự hy sinh cao cả của các anh hùng liệt sĩ. Bởi vậy, từng đồng chí luôn sẵn sàng tâm thế: Khi nhận nhiệm vụ là làm hết sức mình, không quản ngại khó khăn, thời tiết hay thời gian. Dù nhà xa, phải rời nhà từ 3 giờ sáng, phải làm việc liên tục nhiều ngày dưới nắng gắt, mưa rào, anh em vẫn giữ trọn quyết tâm hoàn thành mục tiêu của chiến dịch đúng thời hạn".

Chiến dịch vẫn đang tiếp diễn với tinh thần khẩn trương và trách nhiệm cao nhất. Phía sau những hộp mẫu sinh phẩm được gắn mã, bảo quản, niêm phong cẩn thận và chuyển tới cơ quan giám định là niềm hy vọng đau đáu của hàng nghìn gia đình liệt sĩ. Họ chờ một kết quả ADN như chờ một lời hồi âm sau nhiều thập kỷ mong ngóng, nơi mỗi con số xét nghiệm đều mang theo hy vọng gia đình.

Trên mặt trận thầm lặng ấy, hình ảnh những người bác sĩ pháp y, những cán bộ y tế cơ sở ướt đẫm mồ hôi trong bộ đồ bảo hộ, lặng lẽ cúi mình bên từng phần mộ sẽ còn đọng lại như biểu tượng đẹp của y đức, của lòng tri ân và của trách nhiệm trước lịch sử. Mỗi mẫu ADN được giữ gìn hôm nay là một nỗ lực để ngày mai, thêm một anh hùng liệt sĩ có thể được gọi về bằng tên thật của mình.