Hội chứng ruột kích thích (HCRKT) là một rối loạn tiêu hóa thường gặp. Tuy nhiên, việc nhận biết, chẩn đoán và điều trị hiện nay còn gặp nhiều khó khăn. Vì sao vậy?
Nhầm bệnh
Xoa xoa tay lên bụng theo chiều kim đông hồ, chị Vũ Thanh Th. (Hà Nội) kể bị chứng đau bụng, tiêu chảy từ 20 năm nay. Mỗi buổi sáng thức dậy, chị thường thấy bụng đau quặn thành cơn, sau đó phải vào toilet, đại tiện phân lỏng, nát có lúc thì sống phân. Thời gian mới đầu chị cũng không để ý vì nó không gây ảnh hưởng gì đến sức khỏe. Tuy sáng nào cũng đau quặn bụng nhưng sau khi đi toilet là ổn định cả ngày.
Thế nhưng, càng dần triệu chứng bệnh càng khiến chị khó chịu. Các triệu chứng xuất hiện không chỉ một lần buổi sáng mà có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong ngày, có khi 3 – 4 lần mỗi ngày với tính chất phân lỏng nát. Triệu chứng càng tăng lên vào những ngày thay đổi thời tiết, khi ăn thức ăn lạ hoặc khi căng thẳng, stress.
Chị đã đi tư vấn, bác sĩ bảo chị bị loạn khuẩn ruột và khuyên nên sử dụng thêm men tiêu hóa bổ sung, Tuy nhiên, tình trạng bệnh cũng chẳng cải thiện được là bao. Mãi gần đây, sau khi đi khám ở nhiều nơi bác sĩ mới kết luận chị bị hội chứng ruột kích thích.
Cũng đã nhiều năm mắc bệnh, nhưng chị Nguyễn Phương H. lại có những triệu chứng khác với chị Th. Chị hay mót trung tiện và bị đi ngoài phân nát. Cứ sau mỗi bữa ăn là bụng chị đau quặn và phải chạy vào toilet. Chị thấy thiếu tự tin vì đi làm ở cơ quan, chốc chốc chị phải chạy ra ngoài để giải quyết “bom” hơi. Rồi chị cứ nhịn “đánh hơi” vì thấy quá bất tiện, mà nhịn thì bụng cứ căng phình ra, óc ách. Thật khổ hết chỗ nói. Sau nhiều lần đi khám ở nhiều nơi, cuối cùng BS khoa tiêu hóa BV Bạch Mai kết luận chị bị hội chứng ruột kích thích.
Bệnh của chị Ng. còn tệ hơn, mỗi cơn đau chị cảm giác như có một u cục gì đó ở gần hậu môn đang bị ruột co bóp, vặn xoắn ở quanh đấy. Cơn đau cứ thúc xuống hậu môn mà chị không đi đại tiện được. Lúc đầu cứ tưởng có khối u hoặc polyp đại tràng thì chị mới bị đau dữ dội đến thế, nhưng khi nội soi đại trực tràng, bác sĩ lại bảo không có tổn thương thực thể. Sau vài năm mệt mỏi tìm bệnh, cuối cùng BS đã tìm ra bệnh của chị: hội chứng ruột kích thích.
Các bệnh nhân kể trên, sau khi được chẩn đúng bệnh, họ đã được bác sĩ kê đơn thuốc kết hợp với chế độ ăn cùng luyện tập nên các triệu chứng cũng đã bớt rất nhiều.
 Chăm sóc bệnh nhân bị hội chứng ruột kích thích |
Vì sao khó đoán bệnh?
Hội chứng ruột kích thích còn được gọi dưới nhiều tên khác nhau: hội chứng đại tràng kích thích, bệnh đại tràng co thắt… Tuy không lây truyền và không dẫn tới ung thư hóa nhưng đây là một rối loạn thường xuyên tái phát, gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Theo ThS.Nguyễn Bạch Đằng (Học viện quân y), việc chẩn đoán bệnh khó khăn do các triệu chứng thường gặp rất phong phú và thường không đặc hiệu nên dễ bị chẩn đoán nhầm sang với bệnh khác. Đa số bệnh nhân bị ảnh hưởng bởi các thức ăn, bên cạnh đó còn có vai trò của chấn thương tâm lý tình cảm (Stress), căng thẳng thần kinh, mệt mỏi thể lực, mất ngủ, lo nghĩ... ThS. Đằng đưa ra lời khuyên cho bệnh nhân nếu gặp một trong các triệu chứng sau thì hãy nghĩ đến bệnh Hội chứng ruột kích thích:
Các triệu chứng chủ yếu là rối loạn tiêu hóa, thường là đi ngoài phân nát, lỏng ngày 3-4 lần, nhất là buổi sáng khi mới thức dậy, gia tăng khi lo lắng và giảm khi nghỉ ngơi. Mỗi đợt kéo dài vài ngày đến vài tuần, mỗi năm xuất hiện nhiều đợt. Thường xuất hiện sau ăn thức ăn cá, cua, ốc, hến, sữa, bơ... hoặc sau khi căng thẳng, mệt mỏi, mất ngủ... Đi lỏng thường kèm theo với đau bụng hoặc không. Trước khi đại tiện thấy đau ê ẩm hoặc đau quặn, đại tiện xong thường thấy dễ chịu. Có người còn cảm thấy đau tức khó chịu ở hậu môn, mót đi ngoài hoặc có cảm giác như đi chưa hết phân, có khi phải ngồi lâu mặc dù phân lỏng. Phân lỏng nát nhưng có thể đoạn đầu cứng đoạn sau nát. Trong ngày phân lần đầu nát nhưng các lần sau lẫn nhầy hoặc toàn nhầy. Đặc biệt là phân không bao giờ có máu (trừ khi có trĩ).
Đại tiện phân từng dải nhỏ, hoặc táo bón lỏng xen kẽ, cảm giác đại tiện chưa hết, sau khi đại tiện xong vẫn còn cảm giác còn muốn đại tiện hoặc cảm giác mót sau hậu môn sau khi đại tiện mà không có hội chứng lị. Phân khô cứng thành cục nhỏ, lớp nhầy bám vòng quanh hoặc như phân dê.
Khó chịu vùng bụng với cảm giác trướng hơi hoặc đau lâm râm vùng bụng. Vị trí đau rất thất thường, có thể đau ở hố chậu hoặc hạ sườn, có lúc lại đau lan toả khắp ổ bụng, nhưng thường là nằm dọc khung đại tràng. Đau có tính chất mạn tính, có từng cơn, từng đợt tái phát nhiều lần; đau giảm nhẹ khi trung, đại tiện được.
Đầy hơi thường xuất hiện sau ăn được nửa bữa đã có cảm giác khó chịu đau bụng phải ợ hay trung tiện mới dễ chịu. Do vậy ăn không được mặc dù vẫn thèm ăn. Đầy hơi thường đi đôi với sôi bụng, có khi cuộn ruột thành từng đoạn cứng và đau, xoa day một lúc hoặc để tự nhiên cũng mất đi hoặc đoạn cứng di chuyển sang chỗ khác. Một số bệnh nhân có cảm giác nóng ở ổ bụng.
Đa số các bệnh nhân có trạng thái thần kinh không ổn định, dễ nhậy cảm, hay lo nghĩ, hồi hộp, ra nhiều mồ hôi chân tay vào mùa đông, có đau đầu theo thời tiết có dạng nhức đầu cơn Migrain, ở nữ đau bụng khi hành kinh.
Vì sao điều trị khó khăn?
Do các triệu chứng của bệnh không đặc hiệu nên việc chẩn đoán cần loại trừ các nguyên nhân thực thể và các nguyên nhân ngoài đường tiêu hóa. Vấn đề điều trị chủ yếu dựa trên triệu chứng nhưng vẫn chưa được giải quyết một cách thỏa đáng. Do vậy, thường làm nản lòng cả bệnh nhân lẫn thầy thuốc.
Cũng theo ThS. Đằng, bệnh nhân bị Hội chứng ruột kích thích dễ tăng nhu động ruột so với người bình thường. Các triệu chứng thường tái đi tái lại, kéo dài nhiều năm, bệnh nhân phải đi khám bệnh nhiều nơi, tâm lý luôn ngờ vực, lo lắng sợ bệnh nặng, bệnh ác tính. Với tâm lý có bệnh thì vái tứ phương, nên bệnh nhân thường uống các loại thuốc (kể cả thuốc đông y lẫn tây y), thậm chí còn chữa bệnh theo lời mách bảo... Những nguyên nhân này góp phần vào việc điều trị kém hiệu quả.
Làm thế nào để quản lý bệnh?
Trước hết cần chẩn đoán chính xác tạo mối quan hệ tốt giữa bệnh nhân và bác sĩ. Bệnh nhân cần kiên trì điều trị với phương pháp mà bác sĩ đưa ra, còn về phía bác sĩ cần giải thích, tư vấn cho bệnh nhân hiểu rõ về bệnh.
Điều trị HCRKT chủ yếu tập trung vào các triệu chứng nổi trội ở từng bệnh nhân. Việc điều trị có thể không làm dứt hẳn triệu chứng nhưng sẽ cải thiện tốt hơn chất lượng cuộc sống. Các biện pháp đó là:
Chế độ ăn uống và luyện tập giữ vai trò hết sức quan trọng. Khi đang có triệu chứng rối loạn tiêu hóa nên tránh ăn các thức ăn, nước uống không thích hợp. Hạn chế các thức ăn khó tiêu, dễ sinh hơi như: khoai, sắn, bánh ngọt nhiều bơ, hoa quả có nhiều đường, đồ uống nhiều đường và có gas, chất kích thích, những thức ăn để lâu, bảo quản không tốt. Luyện tập chế độ đại tiện 1 lần trong ngày, xoa bụng buổi sáng khi ngủ dậy để gây cảm giác muốn đại tiện. Luyện tập thư giãn, khí công, tập thể dục, đi bộ thường xuyên…
Điều trị triệu chứng tùy theo triệu chứng nổi trội là gì mà bác sĩ sẽ cân nhắc sử dụng các nhóm thuốc khác nhau như: Thuốc chống co thắt, thuốc chống táo bón, thuốc trị tiêu chảy, thuốc chống đầy hơi hay thuốc an thần kinh.
Thu Hà (ghi)