Lo ngại "sáp nhập cơ học" làm suy yếu mục tiêu bảo tồn
Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam vừa có kiến nghị gửi Chính phủ, đề xuất xem xét thận trọng việc sắp xếp, sáp nhập các ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển, đất ngập nước quan trọng và các đơn vị bảo tồn liên quan trong quá trình thực hiện Nghị quyết 105/NQ-CP về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị.
Danh sách các tổ chức bảo tồn thiên nhiên gửi kiến nghị gồm: Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature); Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV); Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (SVW); Trung tâm Nghiên cứu Quản trị Tài nguyên Vùng cao (CERGON); Trung tâm hành động vì động vật hoang dã (WildAct); Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên (CTNC); Trung tâm Môi trường và Phát triển Nguồn lực Cộng đồng (CECAD).
Theo các tổ chức bảo tồn, chủ trương tinh gọn bộ máy là cần thiết và được đồng tình, ủng hộ. Tuy nhiên, với hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên, việc sắp xếp cần được thực hiện trên cơ sở khoa học bảo tồn, giá trị sinh thái và chức năng lâu dài của từng khu vực, thay vì chỉ coi đây là bài toán giảm đầu mối hành chính.
Kiến nghị thận trọng khi sắp xếp hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên.
Các tổ chức cho rằng vườn quốc gia và khu bảo tồn là những đơn vị sự nghiệp có tính đặc thù rất cao. Đây là nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia, góp phần bảo vệ rừng tự nhiên, nguồn nước, các hệ sinh thái đất ngập nước, rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, sinh cảnh loài nguy cấp, nguồn gen và nhiều dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu phục vụ đời sống và sản xuất.
Theo Quyết định 1106/QĐ-BNNMT công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2025, Việt Nam hiện có gần 14,97 triệu ha rừng, trong đó rừng đặc dụng chiếm hơn 2,25 triệu ha; tỷ lệ che phủ rừng đạt 42,03%.
Ở khu vực biển, Quyết định 1539/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến năm 2030 mở rộng, thành lập mới và quản lý hiệu quả 27 khu bảo tồn biển, bảo đảm diện tích khu bảo tồn biển và ven biển đạt 6% diện tích tự nhiên vùng biển Việt Nam. Điều này cho thấy hệ thống bảo tồn cần được nhìn nhận rộng hơn phạm vi rừng đặc dụng, bao gồm cả các hệ sinh thái biển, ven biển, đất ngập nước, khu Ramsar, khu bảo tồn loài và sinh cảnh hay các hành lang đa dạng sinh học.
Các tổ chức bảo tồn bày tỏ lo ngại nếu việc sắp xếp được thực hiện theo hướng sáp nhập cơ học dựa trên địa giới hành chính hoặc chỉ tiêu giảm đầu mối thì mục tiêu bảo tồn có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Theo kiến nghị, có những khu bảo tồn diện tích nhỏ hoặc nhân sự không lớn nhưng lại là nơi lưu giữ sinh cảnh cuối cùng của loài đặc hữu, nguy cấp; vùng rạn san hô quan trọng; bãi đẻ của rùa biển; vùng đất ngập nước của chim di cư hay các khu rừng đầu nguồn có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi địa phương, thậm chí mang giá trị toàn cầu.
"Những giá trị đó không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng biên chế, quy mô đơn vị sự nghiệp hay khả năng tự chủ tài chính", văn bản nêu rõ.
Các tổ chức cũng nhấn mạnh, các định hướng lớn của Đảng hiện nay đều đặt yêu cầu phát triển nhanh đi đôi với phát triển bền vững, xây dựng kinh tế xanh, bảo vệ môi trường, ngăn chặn suy giảm đa dạng sinh học và duy trì cân bằng sinh thái.
Trong khi đó, dư địa phát triển của ngành lâm nghiệp hiện nằm chủ yếu ở hơn 8,03 triệu ha rừng sản xuất. Còn hơn 2,25 triệu ha rừng đặc dụng cùng các khu bảo tồn biển, đất ngập nước cần được quản trị với mục tiêu cao nhất là bảo tồn và duy trì chức năng sinh thái lâu dài.
Từ đó, các tổ chức kiến nghị Chính phủ chỉ đạo tạm dừng việc sáp nhập cơ học hoặc xử lý riêng lẻ các ban quản lý khu bảo tồn tại từng địa phương nếu chưa có đánh giá đầy đủ về tác động lâu dài tới hệ sinh thái, tính liên kết cảnh quan, loài mục tiêu và chức năng sinh thái.
Đề xuất xây dựng đề án tổng thể quản lý khu bảo tồn quốc gia
Thay vì triển khai riêng lẻ, các tổ chức đề xuất Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng Đề án tổng thể về tổ chức lại việc quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia.
Theo kiến nghị, đề án cần bảo đảm đồng bộ về pháp lý, tài chính, nhân sự, tài sản công, đất đai, dữ liệu và thẩm quyền quản lý, tránh cách làm thí điểm rời rạc hoặc xử lý theo từng đơn vị đơn lẻ.
Các tổ chức bảo tồn đưa ra 8 nhóm kiến nghị lớn.
Trong đó, trước hết cần xác lập nguyên tắc quản lý khu bảo tồn theo giá trị sinh thái thay vì chỉ theo địa giới hành chính. Những khu có kết nối sinh thái trực tiếp, kể cả nằm trên nhiều tỉnh, cần được xem xét hợp nhất hoặc quản lý thống nhất. Ngược lại, các khu có chức năng sinh thái khác biệt thì không nên sáp nhập chỉ để giảm đầu mối.
Kiến nghị cũng đề xuất hình thành một đầu mối chuyên trách cấp quốc gia đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống khu bảo tồn có giá trị quốc gia; đồng thời rà soát, sắp xếp lại chức năng của các cơ quan liên quan đến bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, kiểm lâm, thủy sản, biển và đất ngập nước theo hướng quản lý thống nhất.
Các tổ chức bảo tồn cho rằng sau sắp xếp vẫn cần duy trì và tăng cường ban quản lý tại chỗ để thực hiện các nhiệm vụ tuần tra, bảo vệ rừng, giám sát đa dạng sinh học, phục hồi sinh thái, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, quản lý du lịch sinh thái, phòng cháy chữa cháy và xử lý vi phạm ban đầu.
Bên cạnh đó, cần phân định rõ vai trò giữa trung ương và địa phương. Chính quyền địa phương tiếp tục tham gia quản lý vùng đệm, sinh kế cộng đồng, an ninh trật tự, du lịch và phối hợp xử lý vi phạm. Tuy nhiên, các quyết định cốt lõi liên quan đến mục tiêu bảo tồn, phân khu chức năng, chuyển đổi sử dụng đất hay đầu tư hạ tầng trong khu bảo tồn cần đặt dưới sự giám sát và phê duyệt của cơ quan trung ương.
Kiến nghị cũng nhấn mạnh yêu cầu phân định rõ hệ thống khu bảo tồn với rừng phòng hộ, rừng sản xuất và đất lâm nghiệp thông thường. Theo đó, các khu có mục tiêu chính là bảo tồn đa dạng sinh học, hệ sinh thái, loài nguy cấp hoặc nguồn gen quý hiếm cần được quản lý trong hệ thống khu bảo tồn quốc gia. Trong khi đó, rừng phòng hộ có thể tiếp tục giao địa phương quản lý với tiêu chuẩn kỹ thuật và giám sát phù hợp.
Các tổ chức bảo tồn cũng đề nghị rà soát các công ty lâm nghiệp nhà nước để xem xét chuyển những diện tích rừng tự nhiên có giá trị đa dạng sinh học cao sang hệ thống khu bảo tồn.
Về tài chính, kiến nghị cho rằng hệ thống khu bảo tồn là tài sản quan trọng của quốc gia nên ngân sách trung ương cần bảo đảm các nhiệm vụ cốt lõi như trả lương, tuần tra, trang thiết bị, giám sát đa dạng sinh học, phục hồi sinh thái, nghiên cứu khoa học, phòng cháy chữa cháy và cứu hộ động vật hoang dã.
Các nguồn thu hợp pháp từ dịch vụ môi trường rừng, du lịch sinh thái, cho thuê môi trường rừng, tài trợ hay các cơ chế tài chính mới cần được ưu tiên tái đầu tư cho bảo tồn đa dạng sinh học và hỗ trợ cộng đồng vùng đệm.
Ngoài ra, việc tổ chức lại hệ thống khu bảo tồn sẽ liên quan nhiều luật và quy định hiện hành về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, thủy sản, đất đai, ngân sách, tài sản công và phân cấp quản lý. Vì vậy, đề án tổng thể cần đánh giá rõ các vướng mắc pháp lý và đề xuất sửa đổi, bổ sung đồng bộ.
