Nga là nhà cung cấp khí đốt hàng đầu cho châu Âu. Nhiều nước trong EU (ngay cả Ukraine cũng vậy) hoàn toàn phụ thuộc vào Nga về nguồn năng lượng này. Có tới 80% lượng khí đốt của Nga cung cấp cho các bạn hàng châu Âu được trung chuyển qua lãnh thổ Ukraine. Tuy nhiên từ nhiều năm nay, Nga - Ukraine, hai nước láng giềng luôn luôn xảy ra căng thẳng bất đồng khiến đường dẫn khí đốt này đã bị ngừng hoạt động năm 2006. Nhiều nước châu Âu rơi vào tình trạng khốn đốn. Đầu năm 2009 này, kịch bản khủng hoảng khí đốt lại tái diễn, châu Âu lại một phen lao đao.
Từ giữa 12/2008 Tập đoàn năng lượng Nga Gazprom đã thông báo: Nếu Ukraine không thanh toán hơn 2 tỷ USD - khoản nợ Ukraine đã mua khí đốt của Nga thì hợp đồng mới không thể ký kết và Nga sẽ ngừng cung cấp khí đốt cho Ukraine từ 1/1/2009. Những ngày tận cùng của năm 2008 hai bên đã gặp gỡ thương thảo song Công ty khí đốt của Ukraine tuyên bố không có khả năng trả nợ Gazprom và cũng không chấp nhận giá mới về khí đốt mà Nga đưa ra cho Ukraine là 250 USD/1.000m3 khí đốt. Trong khi các bạn hàng châu Âu phải mua của Gazprom với giá 450USD/1.000m3. Đúng 1/1/2009 Nga ngừng cung cấp khí đốt cho Ukraine. Các khách hàng truyền thống châu Âu vẫn được cung cấp khí đốt như hợp đồng đã ký. Liền sau đó nhiều nước châu Âu đồng thời kêu lượng khí đốt đã bị hao hụt tới vài chục %, có những nước không nhận được khí đốt nữa. Gazprom tố cáo Ukraine đã ăn cắp khí đốt mà Nga bơm cho châu Âu bởi đường ống qua Ukraine. Công ty khí đốt Nale Togaf của Ukraine nói rằng họ không ăn cắp khí đốt của Nga mà đó là phần hao tổn do kỹ thuật. Gafzum nhận thấy không thể tiếp tục bơm khí đốt cho các bạn hàng châu Âu qua đường ống Ukraine nếu không có điều kiện giám sát. Gazprom đã trình sự việc xin ý kiến Thủ tướng Putin. Ông Putin ủng hộ đề xuất của Gazprom và chỉ thị: Hãy thông báo cho tất cả khách hàng châu Âu, cho Ủy ban châu Âu EU, cho Hội đồng năng lượng EU để họ nắm trước tình hình. Đồng thời Tổng thống Nga Medvedev, sau khi được Gazprom báo cáo đã kêu gọi EU đứng ra giải quyết căng thẳng gây tranh cãi này. Ban đầu EU chỉ kêu gọi Nga - Ukraine cần giải quyết ngay bất đồng, không để ảnh hưởng tới EU. Họ nói rằng Nga - Ukraine cần phải tự giải quyết với nhau chứ EU không tham dự tới. Song trước cái lạnh khủng khiếp của mùa đông năm nay, người dân một số nước châu Âu đã phải dùng gỗ thay khí đốt để nấu ăn và sưởi ấm, khắc phục tạm thời tình thế. Thủ tướng Cộng hòa Séc Mirek Topolarek - nước giữ chức Chủ tịch luân phiên EU từ 1/1/2009 đã bay tới Matxcơva, tới Kiev ngoại giao để giữ đúng lời hứa đặt ưu tiên an ninh năng lượng lên hàng đầu. Cuối cùng cuộc họp ba bên giữa Nga - Ukraine và EU tại thủ đô Bruxell (Bỉ) đã đạt được thỏa thuận: nhân viên EU sẽ có mặt ở Nga - Ukraine giám sát quá trình bơm khí đốt từ Nga qua Ukraine tới châu Âu. Ngược lại nhân viên của Nga cũng được có mặt tại Ukraine tham gia giám sát. Lẽ ra thì 11/1/2009 việc Nga cung cấp khí đốt cho EU sẽ được hoạt động trở lại. Song thật đáng tiếc là Nga nhận được bản sao cam kết chậm, đặc biệt trong đó phía Ukraine còn tự viết bằng tay thêm vào: Ukraine không nợ tiền khí đốt của Nga, không ăn cắp khí đốt của Nga. Tổng thống Nga Medvedev phải buồn rầu tuyên bố rằng coi bản thỏa thuận đó không có giá trị. EU lại phải làm việc, tác động, cuối cùng Ukraine cũng đã trao cho Nga bản sao cam kết đúng như thỏa thuận ban đầu. Sáng 13/1/2009 Gazprom đã bơm khí đốt cho châu Âu vì đường ống bơm khí đốt qua lãnh thổ Ukraine đã được khai thông. Nga đã xem xét tính tới hướng sử dụng đường ống qua Belarus ở phía Bắc Ukraine bơm khí đốt cho các khách hàng châu Âu để tránh những cuộc khủng hoảng đáng tiếc tái diễn.
Theo giới giám sát thì khủng hoảng năng lượng Nga - Ukraine lần này và cả năm 2006 không đơn thuần mang tính thương mại mà đậm màu chính trị. Trước vụ việc, Ukraine mua lượng khí đốt khổng lồ của Nga: Theo Ukraine lượng dự trữ của họ lên tới 17 tỷ m3. Mua nhiều nhưng không trả nợ, dẫn đến việc bơm khí đốt cho EU bị ngừng. Ukraine hy vọng với nước cờ này họ vừa bôi xấu Nga vừa tranh thủ được sự ủng hộ của châu Âu và Mỹ. Song họ đã nhầm: "Gậy ông đập lưng ông". Ngay cái hành vi tự tay viết thêm vào tờ sao bản cam kết đã phơi bày lòng dạ họ. EU đã phải qua những ngày điêu đứng, thiếu khí đốt vì ai? Lẽ nào EU hồn nhiên bênh vực Ukraine?
Nguyên Vũ (Theo Pravda)