Từ một thói quen nhiều năm đến căn bệnh ung thư
Ông Hùng, 58 tuổi, bắt đầu hút thuốc từ khi còn trẻ. Mỗi ngày ông hút khoảng một bao thuốc và duy trì thói quen này trong nhiều chục năm. Ho, khàn tiếng hay những lần đau rát họng, ông đều cho rằng đó chỉ là hậu quả "bình thường" của việc hút thuốc lâu năm.
Đến khi tình trạng khàn tiếng kéo dài, việc ăn uống trở nên khó khăn, ông mới đi khám. Lúc này, bác sĩ phát hiện tổn thương tại đường hô hấp cần được đánh giá để loại trừ ung thư.
Câu chuyện trên là một tình huống minh họa cho một thực tế đáng lo ngại: nhiều người chỉ nghĩ thuốc lá gây ung thư phổi mà chưa nhận thức đầy đủ rằng khói thuốc có thể liên quan đến ung thư ở nhiều cơ quan khác.
Bác sĩ thăm khám cho bệnh nhân ung thư phổi. Ảnh: Bệnh viện K
Trong khói thuốc có nhiều chất độc và chất gây ung thư. Khi hút, các chất này không chỉ đi vào phổi mà còn có thể tiếp xúc trực tiếp với các cơ quan trên đường đi của khói thuốc hoặc được hấp thu vào máu, từ đó tác động đến nhiều bộ phận trong cơ thể.
Người hút thuốc không chỉ phải đối mặt với nguy cơ ung thư phổi mà còn có thể tăng nguy cơ mắc ung thư thanh quản, khoang miệng, hầu, thực quản, tụy, bàng quang, thận, cổ tử cung và dạ dày.
Đáng lo ngại là nhiều loại ung thư trong số này có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài. Khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng, bệnh có thể đã tiến triển.
Hơn 90% ca ung thư phổi liên quan đến thuốc lá
Ung thư phổi là loại ung thư có mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ với hút thuốc lá. Sự gia tăng số người hút thuốc trong nhiều thập kỷ cũng đi kèm với sự gia tăng mạnh tỷ lệ mắc ung thư phổi trên thế giới.
Ngược lại, ung thư phổi ít phổ biến hơn ở nhóm người không hút thuốc. Tại Việt Nam, thống kê tại Bệnh viện K cho thấy hơn 90% người mắc ung thư phổi là người sử dụng thuốc lá.
Điều đáng nói là nguy cơ không chỉ phụ thuộc vào việc một người có hút thuốc hay không mà còn liên quan đến số lượng thuốc hút mỗi ngày và thời gian duy trì thói quen này.
Cùng đó, hút thuốc lá cũng làm tăng nguy cơ ung thư thanh quản. Thanh quản là một trong những cơ quan tiếp xúc trực tiếp với khói thuốc. Khi hơi thuốc được hít vào, các chất gây ung thư trong khói thuốc đi qua thanh môn, khu vực giữa hai dây thanh âm, tạo điều kiện để các chất độc tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc thanh quản.
Thời gian hút thuốc càng dài, nguy cơ càng tăng. Theo dữ liệu nghiên cứu, những người hút thuốc trong khoảng 30–39 năm có nguy cơ mắc ung thư thanh quản cao gấp 12 lần so với người không hút thuốc. Với những người hút từ 40 năm trở lên, nguy cơ này tăng lên khoảng 14 lần.
Không chỉ thời gian hút thuốc, số lượng thuốc sử dụng mỗi ngày cũng có ý nghĩa. Người hút từ 20 điếu thuốc trở lên mỗi ngày có nguy cơ mắc ung thư thanh quản cao gấp khoảng 12–25 lần so với người không hút.
Những triệu chứng như khàn tiếng kéo dài, khó nuốt, đau họng dai dẳng hay cảm giác vướng ở họng vì thế không nên bị xem nhẹ, đặc biệt ở người hút thuốc lâu năm.
Khoang miệng và hầu cũng chịu tác động của khói thuốc
Khói thuốc tiếp xúc trực tiếp với môi, khoang miệng, lưỡi, hầu và các cấu trúc khác của đường tiêu hóa - hô hấp trên. Các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học đã chứng minh hút thuốc là yếu tố nguyên nhân của ung thư hầu và khoang miệng. Các chất trong khói thuốc có thể thúc đẩy quá trình phát triển ung thư tại những vị trí này.
Đáng chú ý, nguy cơ mắc ung thư khoang miệng ở nam giới hút thuốc có thể cao hơn 27 lần so với nam giới không hút thuốc. Đối với ung thư hầu, nguy cơ có thể cao hơn 14 lần.
Một nghiên cứu theo dõi quy mô lớn của Hội Ung thư Hoa Kỳ trên hơn 900.000 người trong giai đoạn 1982–1996 cũng cho thấy nguy cơ tử vong do ung thư miệng - hầu tăng lên đáng kể khi số lượng thuốc hút mỗi ngày tăng.
Điều này cho thấy không có "vùng an toàn" nào cho khói thuốc khi nó đi qua đường hô hấp và khoang miệng.
Khói thuốc đi qua đâu, nguy cơ ung thư có thể xuất hiện ở đó. Tác hại của thuốc lá còn kéo dài xuống hệ tiêu hóa.
Với ung thư thực quản, các bằng chứng dịch tễ học, y sinh học và thực nghiệm đã đủ để các nhà khoa học xác định hút thuốc là một nguyên nhân chính gây bệnh.
Một nghiên cứu thuần tập tại Thụy Điển theo dõi hơn 25.000 nam giới trong 16 năm cho thấy những người hút thuốc liên tục có nguy cơ mắc ung thư thực quản cao hơn 3,7 lần so với người không hút thuốc.
Đây là một trong những ví dụ cho thấy tác động của thuốc lá không chỉ giới hạn ở những cơ quan trực tiếp tiếp xúc với khói thuốc mà còn có thể liên quan đến các cơ quan khác trong cơ thể.
Hút thuốc làm tăng nguy cơ ung thư tụy
Tụy nằm sâu trong ổ bụng và không tiếp xúc trực tiếp với khói thuốc. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy hút thuốc vẫn liên quan đến nguy cơ ung thư tại cơ quan này.
Những người sử dụng nhiều thuốc lá có nguy cơ mắc ung thư tụy cao hơn khoảng 3–5 lần so với người chưa bao giờ hút thuốc.
Đáng chú ý, nguy cơ này giảm ở những người đã cai thuốc.
Điều đó một lần nữa cho thấy cai thuốc không chỉ giúp bảo vệ phổi mà còn có ý nghĩa đối với việc giảm nguy cơ ung thư ở nhiều cơ quan khác.
Tại Việt Nam, thống kê tại Bệnh viện K cho thấy hơn 90% người mắc ung thư phổi là người sử dụng thuốc lá. Ảnh: tư liệu
Bàng quang và thận cũng không nằm ngoài tác hại của thuốc lá
Một trong những điều ít được người hút thuốc biết đến là thuốc lá có liên quan đến ung thư đường tiết niệu.
Hút thuốc có thể gây ra khoảng 30–40% số trường hợp ung thư bàng quang. Nguy cơ mắc bệnh tăng theo số lượng và thời gian hút thuốc.
Đặc biệt, cai thuốc trước tuổi 50 có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ ung thư bàng quang về lâu dài. Theo dữ liệu được tổng hợp, sau khoảng 15 năm cai thuốc, nguy cơ có thể giảm khoảng 50% so với những người tiếp tục hút.
Hút thuốc cũng làm tăng nguy cơ ung thư thận ở cả nam và nữ. Nguy cơ mắc ung thư thận ở người hút thuốc có thể cao hơn tới 5 lần so với người không hút.
Như vậy, khói thuốc sau khi được hấp thu vào cơ thể có thể tác động đến các cơ quan không nằm trên đường đi trực tiếp của khói.
Phụ nữ hút thuốc cũng đối mặt với nguy cơ ung thư cổ tử cung
Thuốc lá không phải là yếu tố nguy cơ duy nhất của ung thư cổ tử cung, nhưng các bằng chứng cho thấy có mối quan hệ nhân quả giữa hút thuốc và căn bệnh này.
Theo dữ liệu được cung cấp, nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung ở người hút thuốc có thể cao gấp 5 lần so với người không hút thuốc.
Đáng chú ý, nguy cơ mắc bệnh giảm sau khi cai thuốc. Đối với phụ nữ, việc không hút thuốc và tránh phơi nhiễm với khói thuốc, kết hợp khám sàng lọc ung thư cổ tử cung theo khuyến cáo, là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Tác động của thuốc lá còn được ghi nhận ở dạ dày. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ mắc và tử vong do ung thư dạ dày cao hơn ở nhóm hút thuốc. Từ năm 2002, các nhà khoa học thuộc Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã kết luận có đủ bằng chứng cho thấy hút thuốc lá có quan hệ nhân quả với ung thư dạ dày.
Như vậy, từ phổi, thanh quản, khoang miệng, hầu, thực quản đến tụy, bàng quang, thận và dạ dày, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy thuốc lá là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với ung thư.
Vì vậy, phòng ngừa vẫn là cách bảo vệ hiệu quả nhất. Không bắt đầu hút thuốc là lựa chọn tốt nhất; với người đang hút thuốc, cai thuốc càng sớm càng giúp giảm phơi nhiễm với các chất độc hại và giảm nguy cơ bệnh tật về lâu dài.
