Trận địa lửa và sự hy sinh bất tử
Đại đội Pháo binh 45 được thành lập năm 1962, trực thuộc Khu Tuần phòng II, Hải quân Nhân dân Việt Nam, với nhiệm vụ bảo vệ vùng biển Nghệ An và Hà Tĩnh. Năm 1965, khi chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ mở rộng ra miền Bắc, đơn vị được chuyển về trực thuộc Tỉnh đội Hà Tĩnh, phối hợp cùng quân và dân huyện Nghi Xuân (cũ) bảo vệ vùng biển từ Xuân Hội đến Xuân Song.
Khu di tích trận địa pháo Bãi Dừa.
Tại Bãi Dừa, Đại đội 45 được trang bị 4 khẩu pháo 105 ly, 3 khẩu súng phòng không 12,7 mm cùng lực lượng hơn 120 cán bộ, chiến sĩ. Đây là một trong những trận địa ven biển trọng yếu của Hà Tĩnh, góp phần bảo vệ tuyến biển miền Trung trước các cuộc tập kích bằng đường không và đường biển của địch.
Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, cán bộ, chiến sĩ Đại đội 45 đã lập nhiều chiến công xuất sắc, tham gia bắn cháy tàu khu trục Mỹ, bắn chìm tàu biệt kích và tiêu diệt nhiều máy bay địch, góp phần cùng quân dân Hà Tĩnh bảo vệ vững chắc vùng biển quê hương.
Ngày 12/7/1968 trở thành dấu mốc bi tráng nhất trong lịch sử đơn vị. Khi cán bộ, chiến sĩ đang huấn luyện và củng cố trận địa thì bất ngờ bị máy bay Mỹ phát hiện. Ngay sau đó, những đợt tấn công dữ dội bằng bom, tên lửa, rốc-két và pháo hạm liên tiếp trút xuống Bãi Dừa.
Bia tưởng niệm 20 liệt sĩ anh dũng hy sinh vì Tổ quốc.
Giữa mưa bom bão đạn, những người lính Đại đội 45 vẫn kiên cường bám trận địa. Không ai rời vị trí chiến đấu, tất cả quyết tâm giữ vững trận địa pháo bằng ý chí và lòng quả cảm của người chiến sĩ cách mạng.
Sau trận đánh ác liệt, 16 cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh ngay tại trận địa, trong đó có Đại đội trưởng Nguyễn Văn Tuân, các Trung đội trưởng Nguyễn Xuân Tậu, Lê Văn Thọ cùng nhiều chiến sĩ tuổi đời mới mười tám, đôi mươi. Ngoài ra, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, còn có 4 cán bộ, chiến sĩ khác của đơn vị hy sinh tại đây, nâng tổng số liệt sĩ lên 20 người.
Nhớ lại trận chiến ác liệt tại Bãi Dừa, ông Lê Văn Thức, nguyên chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh cho biết, máy bay Mỹ bất ngờ phát hiện và tập kích trận địa bằng bom, tên lửa, khiến đất đá tung mù mịt. Trong hoàn cảnh đó, cán bộ, chiến sĩ vừa chiến đấu, vừa tìm cách cứu chữa đồng đội bị thương, quyết tâm giữ vững trận địa dù đối mặt với hiểm nguy.
“Không một ai rời vị trí chiến đấu. Tất cả đều quyết tâm giữ bằng được trận địa. Khi trận đánh kết thúc, nhìn đồng đội ngã xuống ngay bên mâm pháo, chúng tôi đau xót vô cùng”, ông Thức xúc động kể.
Theo ông Thức, sau khi máy bay địch rút lui, đồng đội cùng lực lượng dân quân xã Xuân Liên đã nhanh chóng có mặt để cứu chữa những người bị thương, đồng thời khâm liệm, an táng các liệt sĩ tại khu đồi Bồng Bộng thuộc xã Xuân Liên cũ.
Đồng đội tri ân tưởng nhớ các chiến sĩ đã anh dũng hy sinh.
Sự hy sinh của các chiến sĩ Đại đội 45 đã góp phần tô thắm truyền thống cách mạng của quân và dân Hà Tĩnh, trở thành biểu tượng của tinh thần kiên trung, bất khuất trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng ký ức về trận địa pháo Bãi Dừa vẫn sống mãi trong lòng người dân địa phương và thân nhân các liệt sĩ. Từ lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc, chính quyền và nhân dân địa phương đã nhiều năm trăn trở, chung tay xây dựng, tôn tạo khu di tích lịch sử tại nơi từng diễn ra trận chiến ác liệt năm xưa.
Cán bộ và nhân dân xã Cổ Đạm tỏ lòng thành kính tri ân...
Khởi công từ tháng 6/2025, công trình Khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh được đầu tư với tổng kinh phí gần 10 tỷ đồng, trong giai đoạn 1 từ nguồn ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa do các tổ chức, cá nhân, con em quê hương đóng góp.
Trên diện tích hơn 3.000 m², nhiều hạng mục đã được xây dựng và hoàn thiện như nhà tưởng niệm, nhà bia ghi danh 20 liệt sĩ, gác chuông, nhà soạn lễ, hệ thống đường giao thông nội bộ, điện chiếu sáng cùng các công trình phụ trợ khác. Không gian khu di tích được quy hoạch trang nghiêm, trở thành nơi tri ân các anh hùng liệt sĩ và giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.
Theo ông Nguyễn Văn Tuấn, Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm, khu tưởng niệm không chỉ là công trình mang ý nghĩa lịch sử mà còn thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Thời gian tới, địa phương tiếp tục kêu gọi nguồn lực để xây dựng thêm các hạng mục như quảng trường, hồ sen, phù điêu tái hiện lịch sử, từng bước hoàn thiện quần thể di tích xứng tầm với giá trị lịch sử của trận địa pháo Bãi Dừa.
Đặc biệt, ngày 11/7/2026, địa phương sẽ tổ chức Lễ tri ân các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh hy sinh tại trận địa pháo Bãi Dừa và đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt, đánh dấu chặng đường nhiều năm nỗ lực gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử của di tích.
...và dâng hương tưởng nhớ các chiến sĩ đã anh dũng hy sinh.
Bãi Dừa hôm nay không còn tiếng bom rơi, đạn nổ. Trên vùng đất từng nhuốm màu khói lửa chiến tranh, cuộc sống mới đang từng ngày đổi thay. Tuy nhiên, những câu chuyện về sự hy sinh anh dũng của các chiến sĩ Đại đội 45 vẫn được nhắc nhớ như một phần ký ức không thể phai mờ.
Khúc tráng ca Bãi Dừa không chỉ là bản anh hùng ca của một thời chiến đấu oanh liệt mà còn là nguồn động lực để các thế hệ hôm nay tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, đoàn kết xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.
Mỗi công trình, mỗi thành quả phát triển kinh tế - xã hội trên quê hương Cổ Đạm hôm nay đều mang trong đó sự tri ân đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
