Đừng xem lời nói tuyệt vọng là chuyện nhất thời
Chị Hương, ngoài 40 tuổi, gặp khó khăn trong công việc, gia đình. Gần đây chị ít nói, ngại gặp bạn bè, ngủ kém và mệt mỏi. Một tối, chị Hương nói với em mình rằng, mọi người có lẽ đỡ khổ nếu không phải lo cho chị. Người em hoảng sợ, khuyên nhủ chị nghĩ tới con cái, bố mẹ và tin mọi chuyện sẽ qua.
Chị Hương là nhân vật tình huống minh họa, không phải một bệnh nhân cụ thể.
Theo WHO, năm 2021 khoảng 727.000 người tử vong do tự sát trên toàn cầu; 73% ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Tự sát là nguyên nhân tử vong đứng thứ ba ở nhóm 15–29 tuổi.
WHO nhấn mạnh, tự sát có nhiều yếu tố nguy cơ như: gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, mang bệnh mạn tính, mất mát, xung đột quan hệ, bạo lực, cô lập xã hội và khó khăn kinh tế.
Theo ThS. BSCKII Vũ Ngọc Úy, Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hà Nội, dấu hiệu cảnh báo gồm thường nói về cái chết, tự nhận là gánh nặng, tuyệt vọng, thu mình hoặc từ biệt bất thường.
"Hành vi tự sát có bản chất đa yếu tố và diễn biến rất nhanh. Không có một thang điểm nào dự báo chính xác 100%", bác sĩ Vũ Ngọc Úy nói.
Không dự báo chính xác không có nghĩa không thể phòng ngừa. Cần quan tâm lời nói, hành vi bất thường và giúp người khủng hoảng sớm tiếp cận hỗ trợ chuyên môn.
Đừng vội kết luận rằng một người "chỉ nói vậy thôi" hay chắc chắn an toàn vì họ vẫn đi làm, giao tiếp và sinh hoạt bình thường.
Bác sĩ tư vấn, lắng nghe người gặp khó khăn tâm lý tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội.
Hỏi trực tiếp không làm gia tăng ý nghĩ tự sát
Nhiều gia đình sợ hỏi về tự sát sẽ gợi ý hành vi này. WHO khẳng định hỏi trực tiếp không làm tăng nguy cơ; trò chuyện bình tĩnh, không phán xét giúp người đau khổ cảm thấy được lắng nghe.
Theo bác sĩ Vũ Ngọc Úy, người thân nên chia sẻ điều mình quan sát, thể hiện lo lắng, rồi hỏi trực tiếp họ có nghĩ đến việc không muốn sống hoặc tự làm hại mình không.
Với Hương, người em có thể hỏi: "Em thấy chị rất mệt mỏi. Khi chị nói mọi người sẽ đỡ khổ hơn nếu không phải lo cho chị, em lo. Chị có đang nghĩ đến việc tự làm hại bản thân hoặc kết thúc cuộc sống không?".
Điều quan trọng không chỉ là câu hỏi, mà còn là thái độ của người hỏi.
Những lời như "Sao chị lại nghĩ ích kỷ thế?", "Hãy nghĩ đến con cái" hay "Người khác còn khổ hơn nhiều" có thể khiến người khủng hoảng thấy bị phán xét, ngại chia sẻ. Thay vì tranh luận, người thân cần bình tĩnh lắng nghe, thể hiện quan tâm và tìm hiểu người đó có đang an toàn không. Mức nguy cơ khác nhau ở mỗi người; không nên tự kết luận họ an toàn chỉ từ vài biểu hiện bên ngoài.
Khi có nguy cơ, an toàn phải được đặt lên hàng đầu
Theo bác sĩ Vũ Ngọc Úy, khi nguy cơ trước mắt cao, ưu tiên không phải giải quyết toàn bộ nguyên nhân khủng hoảng mà là bảo đảm an toàn, ở cạnh người đó và nhanh chóng kết nối dịch vụ y tế.
Nếu người thân có ý định tự sát rõ rệt, đã chuẩn bị, mất kiểm soát hành vi hoặc gia đình không bảo đảm được an toàn, cần trợ giúp y tế ngay.
Trong khi chờ sự hỗ trợ của nhân viên y tế, gia đình cần ở bên người có nguy cơ tự sát, không để họ một mình và chủ động hạn chế khả năng tiếp cận những vật dụng có thể gây tổn thương, nếu có thể thực hiện an toàn. Không nên hứa giữ kín ý định tự sát của người thân mà cần thông báo cho nhân viên y tế hoặc người có khả năng hỗ trợ. Nếu có nguy cơ nguy hiểm tức thời, phải gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu phù hợp ngay.
Khi tiếp nhận, bác sĩ cần được cung cấp thông tin về những biểu hiện gần đây, tiền sử tự làm tổn thương bản thân, thuốc đang sử dụng và các biến cố liên quan. Trên cơ sở thăm khám, đánh giá mức độ nguy cơ, bác sĩ sẽ quyết định phương án can thiệp phù hợp. Không phải mọi trường hợp có ý nghĩ tự sát đều cần nhập viện.
Thông tin khám, điều trị, tư vấn có tại website Bệnh viện Tâm thần Hà Nội. Khi nguy cơ khẩn cấp, ưu tiên cấp cứu, không chờ tư vấn trực tuyến.
Các bác sĩ Bệnh viện Tâm thần Hà Nội trao đổi kết quả chẩn đoán hình ảnh trong hoạt động chuyên môn.
Khủng hoảng qua đi, sự đồng hành vẫn cần tiếp tục
Theo bác sĩ Vũ Ngọc Úy, sau khủng hoảng cần theo dõi sát, nhất là những tháng đầu. Gia đình giúp nhận diện dấu hiệu tâm trạng xấu đi, xác định người liên hệ, duy trì điều trị, tái khám và từng bước phục hồi sinh hoạt. Tuy nhiên, chăm sóc không đồng nghĩa giám sát suốt đời. Khi ổn định, người bệnh cần được hỗ trợ phục hồi khả năng tự chủ, trở lại cuộc sống.
Hướng dẫn WHO năm 2023 khuyến khích truyền thông về vượt qua khủng hoảng, phục hồi và tìm trợ giúp, thay vì chỉ tập trung vào bi kịch. Người từng có ý nghĩ tự sát vẫn có thể được điều trị, hỗ trợ và tiếp tục sống có ý nghĩa.
Tư vấn và theo dõi giúp hỗ trợ người bệnh phục hồi sau khủng hoảng.
Trở lại tình huống chị Hương, điều quan trọng tối hôm đó không phải em gái tìm được lời khuyên khiến chị lập tức đổi suy nghĩ.
Cô đã không bỏ qua lời nói của chị, không trách móc, chủ động hỏi về nguy cơ, ở cạnh và tìm người có thể giúp đỡ.
Khi ai đó nói không muốn sống nữa, người thân không cần trở thành bác sĩ. Nhưng lắng nghe và hành động đúng lúc có thể kết nối họ với trợ giúp cần thiết.
Đừng né tránh lời nói tuyệt vọng. Hãy lắng nghe, hỏi trực tiếp, bảo đảm an toàn và tìm trợ giúp. Khủng hoảng cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng vẫn có hỗ trợ và cơ hội phục hồi.
Bệnh viện Tâm thần Hà Nội