Khi người dân trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị dược liệu

Dược liệu từ lâu gắn với đời sống của nhiều cộng đồng dân cư, đặc biệt tại các vùng miền núi, nơi có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho nhiều loài cây thuốc phát triển. Tuy nhiên, từ việc trồng, thu hái nhỏ lẻ đến tiêu thụ tự phát, giá trị của nguồn tài nguyên này chưa phải lúc nào cũng được khai thác tương xứng.

Trong quá trình phát triển ngành dược liệu, việc đưa người dân trở thành một mắt xích thực sự trong chuỗi giá trị đang được xem là hướng đi quan trọng. Khi người dân được hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức sản xuất, liên kết với doanh nghiệp và tham gia vào các khâu sơ chế, bảo quản, sản phẩm dược liệu không chỉ tạo sinh kế mà còn có cơ hội nâng cao giá trị.

Từ người thu hái đến người tham gia chuỗi giá trị

Ở nhiều địa phương, cây dược liệu từng được người dân khai thác chủ yếu dựa trên kinh nghiệm. Người dân lên rừng tìm cây thuốc, thu hái theo mùa rồi bán cho thương lái. Cách làm này giúp tạo nguồn thu trước mắt nhưng khó hình thành vùng nguyên liệu ổn định, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ khai thác quá mức nguồn tài nguyên tự nhiên.

Khi nhu cầu thị trường đối với dược liệu ngày càng tăng, yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc và an toàn cũng trở nên chặt chẽ hơn. Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức sản xuất, từ khai thác tự phát sang trồng và phát triển vùng nguyên liệu có kiểm soát.

Theo đó, người dân có thể tham gia ngay từ khâu lựa chọn giống, trồng, chăm sóc, thu hái đúng thời điểm đến sơ chế và bảo quản. Mỗi công đoạn đều có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguyên liệu đầu vào.

Nếu được tổ chức thành vùng sản xuất, người dân còn có thể chủ động hơn về sản lượng và thời vụ. Doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc cơ sở chế biến có thể ký kết liên kết, hướng dẫn quy trình sản xuất và thu mua sản phẩm theo yêu cầu.

Mô hình này tạo ra sự thay đổi quan trọng: người dân không chỉ bán một loại cây thuốc sau khi thu hái mà trở thành một phần của chuỗi cung ứng dược liệu.

Đối với dược liệu, chất lượng sản phẩm không chỉ được quyết định ở nhà máy hay cơ sở chế biến. Chất lượng bắt đầu từ chính vùng nguyên liệu.

Giống cây, thổ nhưỡng, nguồn nước, điều kiện chăm sóc, thời điểm thu hái và phương pháp sơ chế đều có thể ảnh hưởng đến hàm lượng hoạt chất và độ an toàn của dược liệu.

Bởi vậy, việc xây dựng vùng trồng đạt tiêu chuẩn, áp dụng các quy trình sản xuất phù hợp là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị dược liệu.

Khi người dân được đào tạo và hướng dẫn cụ thể, họ có thể kiểm soát tốt hơn việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nguồn nước tưới cũng như thời điểm thu hái. Những yêu cầu tưởng như nhỏ này lại có ý nghĩa lớn trong việc tạo ra nguồn nguyên liệu đồng đều.

Đặc biệt, việc ghi chép quá trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc giúp xác định được dược liệu được trồng ở đâu, bởi ai, sử dụng quy trình nào và thu hái vào thời điểm nào. Đây cũng là cơ sở để các đơn vị chế biến xây dựng sản phẩm có nguồn nguyên liệu rõ ràng.

Liên kết để người dân có đầu ra ổn định

Một trong những khó khăn phổ biến của người trồng dược liệu là đầu ra. Nếu chỉ sản xuất theo phong trào mà không có thị trường ổn định, người dân có thể đối mặt với tình trạng được mùa nhưng khó bán hoặc phải phụ thuộc vào thương lái.

Do đó, liên kết giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và cơ quan quản lý có vai trò quan trọng.

Trong chuỗi liên kết này, người dân đảm nhiệm sản xuất nguyên liệu; hợp tác xã có thể tổ chức vùng trồng, hỗ trợ kỹ thuật và tập hợp sản phẩm; doanh nghiệp tham gia chế biến, phát triển sản phẩm và thị trường. Các cơ sở nghiên cứu đóng vai trò nghiên cứu giống, quy trình kỹ thuật, đánh giá chất lượng và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng.

Khi các mắt xích phối hợp với nhau, giá trị không chỉ nằm ở cây dược liệu thô mà có thể được gia tăng thông qua sơ chế, chế biến và phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.

Điều này cũng giúp thay đổi cách nhìn về người dân trong chuỗi giá trị. Họ không đơn thuần là người cung cấp nguyên liệu mà có thể trở thành đối tác của doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu.

Bảo tồn nguồn gen gắn với sinh kế

Nhiều loài dược liệu quý sinh trưởng trong tự nhiên. Nếu khai thác không kiểm soát, nguồn tài nguyên có thể suy giảm. Trong khi đó, nếu tạo được sinh kế từ việc trồng và bảo tồn cây thuốc, người dân sẽ có thêm động lực duy trì những giống cây bản địa.

Việc đưa một số loài cây thuốc vào vùng trồng phù hợp giúp giảm áp lực khai thác tự nhiên. Người dân vừa có thể tạo thu nhập, vừa tham gia bảo tồn nguồn dược liệu tại địa phương.

Tại những khu vực có truyền thống sử dụng cây thuốc, kiến thức bản địa của người dân cũng là nguồn thông tin có giá trị. Kinh nghiệm nhận biết, thu hái và sử dụng cây thuốc nếu được ghi nhận, nghiên cứu và kiểm chứng có thể góp phần phục vụ công tác bảo tồn và phát triển dược liệu.

Tuy nhiên, việc khai thác tri thức bản địa cần đi cùng với nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của cộng đồng, tránh tình trạng người dân chỉ cung cấp nguyên liệu nhưng không được hưởng tương xứng từ giá trị gia tăng của sản phẩm.

Để người dân trở thành mắt xích bền vững trong chuỗi giá trị dược liệu, trước hết cần nâng cao năng lực sản xuất. Các chương trình tập huấn cần đi vào những yêu cầu cụ thể như giống, kỹ thuật canh tác, thu hái, sơ chế, bảo quản và truy xuất nguồn gốc.

Bên cạnh đó, việc hình thành các hợp tác xã hoặc tổ nhóm sản xuất có thể giúp những hộ dân quy mô nhỏ tập hợp nguồn lực, thống nhất quy trình và tăng khả năng đàm phán với doanh nghiệp.

Nguồn vốn cũng là vấn đề cần được quan tâm. Chu kỳ sản xuất của một số cây dược liệu kéo dài, trong khi người dân cần đầu tư giống, đất, hệ thống tưới và chăm sóc trước khi có thu nhập. Các chính sách hỗ trợ phù hợp có thể giúp giảm áp lực ban đầu và khuyến khích người dân duy trì vùng trồng.

Về phía doanh nghiệp, việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định cần đi cùng cam kết thu mua và hỗ trợ kỹ thuật. Đây là nền tảng để người dân yên tâm đầu tư thay vì chạy theo những loại cây có giá tăng trong ngắn hạn.

Về lâu dài, sự phát triển của ngành dược liệu không thể chỉ dựa vào nguồn tài nguyên sẵn có. Giá trị cần được tạo ra xuyên suốt từ giống, vùng trồng, sản xuất, sơ chế, chế biến đến thị trường.