Khi việc đến trường trở thành nỗi sợ
Sáng đến lớp, một học sinh lại kêu đau bụng. Em hay đi muộn, đôi khi bỏ tiết, ít trò chuyện, dễ nổi nóng; kết quả học tập sa sút.
Trẻ liên tục tránh đến trường là lười biếng, chống đối tuổi mới lớn hay còn nguyên nhân khác?
Theo ThS. BSCKII Trần Quyết Thắng, Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hà Nội, học sinh bị bắt nạt kéo dài có thể bị rối loạn giấc ngủ, ác mộng, hoảng hốt, thu mình hoặc tránh nơi không an toàn. Có em đi muộn, bỏ tiết để tránh hành lang, nhà vệ sinh, góc sân ít giám sát; cáu gắt, chống đối có thể là phản ứng tự vệ khi cảnh giác kéo dài.
Như vậy, đằng sau một hành vi bị coi là vi phạm kỷ luật đôi khi là những tổn thương mà trẻ chưa thể nói ra.
Bác sĩ Bệnh viện Tâm thần Hà Nội tư vấn cho phụ huynh.
Không phải mọi trẻ né tránh trường đều bị bắt nạt: áp lực học tập, mâu thuẫn bạn bè, khó khăn gia đình hoặc vấn đề sức khỏe cũng có thể là nguyên nhân. Cần tìm hiểu thay vì vội quy kết.
Đừng đợi đến khi trẻ khủng hoảng
UNICEF Việt Nam ghi nhận 21,7% trẻ vị thành niên được khảo sát báo cáo có vấn đề sức khỏe tâm thần trong 12 tháng, nhưng ít em tiếp cận hỗ trợ. WHO ước tính khoảng một trong bảy người 10–19 tuổi toàn cầu sống với rối loạn tâm thần.
Hai con số phản ánh những khái niệm khác nhau, nhưng đều cho thấy sức khỏe tâm thần học đường cần được quan tâm.
ThS. BSCKII Trần Quyết Thắng nhấn mạnh: "Buồn bã hay lo lắng là phản ứng thích nghi bình thường trước nghịch cảnh; nó chỉ trở thành bệnh lý khi làm ảnh hưởng đến các chức năng sống, học tập và kéo dài dai dẳng vượt quá khả năng tự điều chỉnh của cá nhân."
Buồn vì điểm kém, căng thẳng trước kỳ thi không đồng nghĩa mắc bệnh tâm thần. Nhưng mất ngủ, thu mình, lo âu, thay đổi hành vi hoặc suy giảm rõ khả năng học tập, sinh hoạt cần được chú ý.
Nếu trẻ có nguy cơ tự làm tổn thương bản thân hoặc dấu hiệu nghiêm trọng đe dọa an toàn, cần đánh giá chuyên môn ngay, không chờ triệu chứng kéo dài.
Nhận diện đúng những dấu hiệu này giúp tránh hai sai lầm: xem nhẹ khó khăn nghiêm trọng bằng suy nghĩ "lớn lên sẽ hết", hoặc ngược lại, vội gắn nhãn trầm cảm, rối loạn lo âu khi chưa được chẩn đoán.
Trường học không chỉ là nơi dạy kiến thức
Khảo sát Hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu tại Việt Nam năm 2019 ghi nhận 6,2% học sinh được khảo sát cho biết bị bắt nạt trong 30 ngày trước khảo sát.
Bắt nạt không chỉ là bạo lực thể chất. Xúc phạm, chế giễu, cô lập hay đe dọa kéo dài có thể khiến học sinh sợ hãi, mất an toàn và né tránh trường học.
Hoạt động tư vấn tâm lý cho trẻ tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội.
Trường cần kênh phản ánh bảo mật, bảo vệ học sinh, giám sát khu vực nguy cơ và xử lý nhất quán hành vi bắt nạt, không chỉ sinh hoạt chuyên đề.
Chương trình Helping Adolescents Thrive của WHO và UNICEF nhấn mạnh vai trò gia đình, trường học, cộng đồng với sức khỏe tâm thần vị thành niên.
Theo ThS. BSCKII Trần Quyết Thắng, trẻ cần học cách nhận diện và gọi tên cảm xúc; một số kỹ thuật điều hòa căng thẳng; phân biệt điều có thể và không thể kiểm soát; và đặc biệt là kỹ năng tìm kiếm trợ giúp.
Không thể thay kỹ năng bằng lời khuyên "hãy mạnh mẽ lên" hay "đừng suy nghĩ tiêu cực". Trẻ cần được thực hành và hỗ trợ khi chưa thể tự vượt qua.
Giáo viên không cần trở thành bác sĩ. Theo ThS. BSCKII Trần Quyết Thắng, giáo viên cần nhận ra thay đổi hành vi, chức năng; lắng nghe không phán xét; đánh giá sơ bộ nguy cơ an toàn; báo cáo theo kênh bảo mật nội bộ và phối hợp gia đình chuyển tuyến khi cần.
Quyền riêng tư của học sinh cần được tôn trọng, nhưng không bảo mật tuyệt đối khi có nguy cơ nghiêm trọng cho trẻ, người khác hoặc khi trẻ bị bạo hành, bóc lột, xâm hại.
Cha mẹ cần lắng nghe trước khi trách mắng
Không phải trẻ nào cũng diễn đạt được khó khăn: có em sợ bị phạt, bạn bè trả đũa hoặc chưa hiểu cảm xúc của mình.
Thay vì ép con đến lớp, cha mẹ nên tìm hiểu điều gì khiến trẻ thay đổi.
Trò chuyện không phán xét, phối hợp với giáo viên và thăm khám khi có dấu hiệu đáng lo ngại giúp xác định vấn đề sớm.
Khi những thay đổi tâm lý, hành vi của trẻ kéo dài hoặc ảnh hưởng học tập, sinh hoạt, cha mẹ nên tìm hỗ trợ chuyên môn. Có thể tham khảo thông tin khám, tư vấn tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội để có hướng tiếp cận phù hợp.
Gia đình phối hợp cùng bác sĩ hỗ trợ trẻ gặp khó khăn tâm lý.
Đau bụng, đau đầu tái diễn cũng cần được xem xét nguyên nhân thể chất, không mặc định do tâm lý.
Mạng xã hội giúp tìm hiểu trầm cảm, lo âu, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tự chẩn đoán sai.
Bác sĩ cảnh báo việc tự dán nhãn có thể khiến trẻ biến tên bệnh thành một phần cố định của bản sắc hoặc tự điều trị theo thông tin không đáng tin cậy. Nguyên tắc cân bằng là "lắng nghe triệu chứng của học sinh nhưng để quyền chẩn đoán cho chuyên gia y tế".
Một đứa trẻ không muốn đến trường có thể đang trải qua khó khăn tạm thời. Nhưng em cũng có thể đang đối diện với những tổn thương hoặc vấn đề sức khỏe tâm thần cần được hỗ trợ.
Đừng vội coi sự né tránh là lười biếng, cũng đừng tự kết luận trẻ mắc bệnh. Điều quan trọng nhất là nhận ra những thay đổi, lắng nghe và tìm kiếm sự trợ giúp đúng lúc.
Bởi đôi khi, phía sau câu nói "Con không muốn đến trường" chính là một lời cầu cứu mà người lớn chưa kịp nhận ra.
Bệnh viện Tâm thần Hà Nội