Đất nước sau những thập kỷ đổi mới có biết bao thành tựu đáng tự hào nhưng chỉ tự hào thôi hay còn phải biết nhục khi di sản văn hóa cha ông để lại đang bị xâm hại. Chuyện nam thanh nữ tú khắc tên kỷ niệm hoặc ăn mặc lố lăng ở những danh thắng lịch sử thật đáng trách nhưng các cháu còn trẻ, ít hiểu biết, người lớn nhắc các cháu nghe có thể thể tất được. Bà con nông dân buôn bán lộn xộn tại các khu di tích hoặc khách thập phương đi lễ, thắp hương trước các vị anh hùng dân tộc như Đức thánh Trần, Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ... lại nhét tiền lẻ vào tay các vị kể cũng đáng buồn nhưng vẫn là sự thiếu hiểu biết. Điều đáng nói là những người hiểu biết đang vì di sản văn hóa cha ông để lại nhưng lại đánh mất di sản trong những cái gọi là xây dựng và trùng tu những công trình văn hóa.
Đất nước hiện chưa giàu nhưng có khá giả hơn trước nên các địa phương thường nghĩ đến tài sản tinh thần cha ông để lại là những di tích văn hóa và chuyện trùng tu quả là chính đáng, trân trọng. Thế nhưng trùng tu di sản văn hóa cha ông phải giữ được hồn cốt. Câu chuyện thành nhà Mạc có 500 năm tuổi ở Tuyên Quang bị phá đi để thay bằng cái lò gạch hiện đại mà dư luận bức xúc gần đây chỉ là một trong nhiều hiện tượng đau lòng. Ngay tại Hà Nội, cổng Tam Quan của chùa Trấn Quốc cũng được trùng tu lại hoành tráng hơn nhưng sao không còn hồn cốt Việt khi mà chùa chiền ở ta vốn nhỏ, khiêm tốn ẩn sau những vòm cây chứ không to như chùa bên Trung Quốc. Rồi chùa ở Vân Hồ vẫn tại Thủ đô cũng trùng tu với cánh cửa có khoen tròn làm tay nắm đâu phải của Việt Nam cùng hai con gì bằng đá chầu trước cửa trông chả phải chó cũng chả phải rồng!
Nói chuyện tâm linh lại thấy con cháu bây giờ viết sớ gửi tổ tiên toàn thấy bản sớ in sẵn bằng chữ Hán không hiểu các cụ dưới âm có đọc được không nhưng trên trần, mấy ông đồ nho hiện đại cũng nhiều chữ không viết được thành ra chữ "Đại" thêm dấu hỏi là thành chữ Đải", chữ "Lai" thêm dấu nặng là thành "Lại"! Sớ sao không thể toàn bằng chữ quốc ngữ nhỉ!
Những di tích lịch sử bị biến dạng, những lễ hội truyền thống cũng bị bóp méo. Không ít lễ hội truyền thống dân làng không được tham dự thay vào là đại biểu ở các nơi đến với những thẻ ưu tiên xếp loại theo màu hoặc ôtô xịch đến tận cửa trong khi bậc đế vương xưa cũng không dám cưỡi ngựa đến mà phải đi bộ.
 Bộ phim Lý Công Uẩn - Đường đến thành Thăng Long bị giới phê bình và công luận phản ứng vì quá nhiều yếu tố ngoại lai. |
Gần đây nhất là bộ phim trăm tỷ của Công ty Trường Thành không khác gì bỏ tiền ra mua pháo nhờ hàng xóm đốt hộ! Tiền cá nhân cũng là tiền của người Việt định tỏ lòng báo hiếu với tổ tiên lại nhờ người ngoài "chuốt" kịch bản hộ (mà tác giả viết kịch bản phim đã bao giờ viết kịch bản phim đâu), đạo diễn hộ và bối cảnh trang phục cũng của nước ngoài! Quả là khó hiểu! Mọi thứ có thể nhờ vả người khác làm hộ nhưng nhờ người khác thi hộ, làm chồng hộ để sinh con, giỗ chạp hộ đều không thể, vậy mà lại có chuyện làm hộ phim kiểu này! Không thể biện minh trình độ điện ảnh ta còn yếu nên phải nhờ bạn để tỏ lòng kính yêu cụ Lý khác gì vì yêu vợ mà thấy mình xấu trai, ít thông minh nên phải nhờ anh đẹp trai, cao to, thông minh cùng vợ mình sinh con. Một bộ phim hoạt hình do chính chúng ta làm cũng được hoan nghênh và các cụ "chứng" cho tấm lòng thành đâu phải cần mất gốc Việt như bộ phim trên. Dư luận xôn xao và bức xúc chính bởi sự lo ngại mất gốc văn hóa Việt chứ đâu hẳn vì một bộ phim. Dư luận thở phào khi trong những ngày lễ trọng có lệnh không được chiếu phim mất gốc nhưng cũng đầy phấp phỏng lo âu không rõ sau ngày đại lễ, cái sự mất gốc ấy có hiện hình! Lý do gì khiến các vị duyệt phim e dè và quyết định nửa vời thế nhỉ!?
Di sản văn hóa cha ông chính là cái hồn cốt văn hóa dân tộc tạo nên bản sắc riêng để đất nước bước vào thế giới hòa nhập vẫn không bị hòa tan. Những chuyện "lò gạch thành Tuyên", "phim Tàu mác Việt" kể trên đâu chỉ là chuyện của mấy anh trọc phú ít hiểu biết mà có cả sự tham gia của các nhà quản lý văn hóa, của những tiến sĩ, nhà nghiên cứu lừng danh. Chuyện kiểm lâm thông đồng với lâm tặc ăn cắp gỗ của rừng đã đáng phẫn nộ nhưng chuyện người quản lý văn hóa, làm văn hóa lại đánh mất văn hóa dân tộc thì hơn cả sự phẫn nộ là nỗi nhục chung của những người có lương tri.
Kết thúc bài này, tôi nhớ đến câu "Còn nhân loại, còn văn hóa" của NSND, TS. Đình Quang và xin thêm vế thứ hai "Còn gốc văn hóa thì còn Dân tộc, còn Tổ quốc".
Lê Quý Hiền