Múa bát là điệu múa dân gian lâu đời của người Tày ở Bắc Kạn (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), gắn với nghề dệt vải truyền thống. Chiếc bát và đôi đũa là vật dụng quen thuộc trong đời sống, được dùng làm đạo cụ, mô phỏng động tác ươm và nén tơ tằm của phụ nữ Tày xưa. Điệu múa được lưu truyền qua nhiều thế hệ, phản ánh quan niệm thẩm mỹ, tinh thần đoàn kết và khát vọng về cuộc sống ấm no, đủ đầy.
Theo các nghệ nhân, múa bát có nguồn gốc lâu đời, hình thành từ chính hoạt động lao động sản xuất. Nhiều ý kiến cho rằng điệu múa mô phỏng động tác ươm tơ, dệt vải – nghề thủ công từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống người Tày. Những động tác đảo tay, xoay cổ tay nhịp nhàng khi xử lý kén tơ dần được cách điệu thành động tác múa. Cũng có quan điểm cho rằng múa bát gắn với nghi lễ nông nghiệp như cầu mùa, mừng cơm mới, trong đó chiếc bát – vật dụng quen thuộc của bữa cơm gia đình – mang ý nghĩa biểu tượng cho hạt lúa, sự no đủ và sum vầy.
Động tác múa bát mô phỏng thao tác ươm tơ truyền thống của phụ nữ Tày.
Về nghệ thuật, múa bát sử dụng đạo cụ chính là bát và đôi đũa. Người múa cầm bát theo cặp, thực hiện các động tác gõ, xoay, nâng, hạ nhịp nhàng, tạo âm thanh trong trẻo. Múa có thể ở tư thế đứng hoặc ngồi, biểu diễn theo nhóm từ 4–12 người, nhấn mạnh tính cộng đồng. Động tác không cầu kỳ mà mềm mại, uyển chuyển, tập trung vào chuyển động của tay và cổ tay kết hợp bước chân nhẹ nhàng. Nhịp điệu vui tươi, khỏe khoắn nhưng chừng mực, phản ánh nhịp sống hài hòa của cư dân nông nghiệp.
Âm nhạc thường gắn với hát then, đàn tính, tạo nên chỉnh thể nghệ thuật thống nhất. Trang phục biểu diễn là áo chàm truyền thống giản dị, tôn lên nét mộc mạc đặc trưng của văn hóa Tày.
Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, múa bát còn chứa đựng ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Chiếc bát tượng trưng cho bữa cơm gia đình, cho sự sum họp; âm thanh vang lên như lời cầu chúc mùa màng bội thu, cuộc sống yên vui. Việc múa theo nhóm thể hiện tinh thần cố kết cộng đồng – giá trị cốt lõi trong văn hóa người Tày.
Những bước chân nhịp nhàng hòa cùng tiếng gõ bát vang giữa không gian núi rừng.
Trong bối cảnh hiện đại, múa bát vừa có cơ hội lan tỏa thông qua hoạt động văn hóa – du lịch, vừa đối mặt nguy cơ mai một khi bị sân khấu hóa thiếu căn cứ khoa học. Lực lượng nghệ nhân ngày càng cao tuổi, trong khi lớp trẻ chưa thực sự gắn bó với di sản.
Những năm gần đây, ngành văn hóa Thái Nguyên đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn, trong đó năm 2024 đã chuẩn hóa bài múa bát với 28 tổ hợp động tác cơ bản, tạo cơ sở thống nhất cho việc truyền dạy. Tuy nhiên, bảo tồn bền vững cần đặt cộng đồng người Tày ở vị trí trung tâm, khuyến khích truyền dạy trong không gian sinh hoạt truyền thống, kết hợp giáo dục và du lịch phù hợp.
Múa bát không chỉ là một điệu múa dân gian, mà còn là biểu tượng văn hóa phản ánh bản sắc, tinh thần và khát vọng sống của người Tày ở Thái Nguyên.
Đạo cụ giản dị đã tạo nên nét độc đáo cho điệu múa.
Phụ nữ Tày gìn giữ điệu múa cổ qua nhiều thế hệ.
